সাধাৰণভাৱে সজোৱা এটা কোঠা। ভিতৰৰ দুৱাৰেদি আহি থকা যিজন মহাশয়ৰ পিঠি দেখা গৈছে তেওঁ মাজবয়সীয়া যেন লাগে, এটা তক্তা ধৰি পিছফালে খোজ কাঢ়ি কোঠালৈ আহিছে। তক্তাৰ আনটো মূৰ তেওঁৰ চাকৰে ধৰি আছে।

বাবু : অ’ ধীৰে-ধীৰে চল…এতিয়া তক্তাটো সিফালে ঘূৰাই দে…সিফালে…বাছ, বাছ! চাকৰ : বিছাই দিওঁ ছাহাব?

বাবু : (অলপ জোৰেৰে) আৰু কি কৰিব? পৰমাত্মাৰ ওচৰত বুদ্ধি বিতৰণ হৈ আছিল নেকি তই পলমকৈ পাইছিলি?…বিছাই দিওঁ ছাব!…আৰু এই ঘাম কিয় বোৱাইছ?

চাকৰ : (তক্তা বিছায়) হী-হী-হী।

বাবু : হাঁহি কিয়?…অ’, আমিও ডেকাকালত কসৰত কৰিছো, কলচীৰে গা ধুইছিলো লোটাৰ দৰে। এই তক্তা কি বস্তু?…সেইটো সোজা কৰ…এনেকৈ…হয় বাছ। …আৰু শুন, বোৱাৰীয়েকক পৰি খুজি আন, ইয়াৰ ওপৰত বিছাবলৈ। চাদৰো, কালি ধোবাৰ ঘৰৰ পৰা অহাটোৱেই। (চাকৰ যায়। বাবু ছাহাবে ইয়াৰ মাজতে মেজপোছ ঠিক কৰে। এটা ঝাড়নৰে গুলদস্তা পৰিষ্কাৰ কৰে। চকীৰ ওপৰতো দুচাৰ হাত বুলায়। হঠাতে ঘৰৰ গৃহিণী প্ৰেমা আহে। গোধূমী ৰং, চুটি কদ। মুখ আৰু মাতৰ পৰা বুজা যায় কোনো কামত ব্যস্ত। তাইৰ পিছে-পিছে ভিজা মেকুৰীৰ দৰে চাকৰ আহিছে-খালী হাতেৰে। বাবু ছাহাব (ৰামস্বৰূপ) দুয়োফালে চাবলৈ ধৰে…)

প্ৰেমা : মই কওঁ তোমাক এই সময়ত ধুতিৰ কি প্ৰয়োজন পৰিলগৈ! এটা তেনেই সোনকালে-সোনকালে…

ৰামস্বৰূপ : ধুতি?

প্ৰেমা : হয়, এতিয়াই সলাই আহিলা, আৰু আকৌ নাজানো কিয়…

ৰামস্বৰূপ : কিন্তু তোমাৰ পৰা ধুতি খুজিছিল কোনে?

প্ৰেমা : এইটোৱেই কৈছিল ৰতনে।

ৰামস্বৰূপ : কিয় ৰতন, তোৰ কাণত ডাঠ লগা নেকি? মই কৈছিলো-ধোবাৰ ঘৰৰ পৰা অহা চাদৰখন খুজি আন…এতিয়া তোৰ বাবে আনটো মগজু ক’ৰ পৰা আনিম। উলু ক’ৰবাৰ।

প্ৰেমা : ভাল, যা পূজা কোঠাৰ কাঠৰ বাকচৰ ওপৰত ধোৱা কাপোৰ ৰখা নহয়! সেইবোৰৰ পৰা এটা চাদৰ তুলি আন।

ৰতন : আৰু পৰি?

প্ৰেমা : পৰি ইয়াতেই ৰখা, চুকত। সেয়া পৰিয়েই আছে।

ৰামস্বৰূপ : (পৰি তুলি) আৰু বিবিৰ কোঠাৰ পৰা হাৰমনিয়াম তুলি আন, আৰু সিতাৰো।…সোনকালে যা।

(ৰতন যায়। স্বামী-স্ত্ৰীয়ে তক্তাত পৰি বিছায়।)

প্ৰেমা : কিন্তু তোমাৰ লাডলী জীয়েকটো মুখ ফুলাই পৰি আছে।

ৰামস্বৰূপ : মুখ ফুলাই!…আৰু তুমি তাইৰ মা, কি ৰোগৰ দৰব হোৱা? যেনে-তেনেকৈ তেওঁলোক ধৰাত পৰিছে। এতিয়া তোমাৰ বুদ্ধিহীনতাৰে সকলো পৰিশ্ৰম নিষ্ফল হ’লেও মোক দোষ নিদিবা।

প্ৰেমা : তেন্তে ময়েই কি কৰিম? সকলো চেষ্টা কৰি হাৰিলো। তোমিয়েই তাইক পঢ়াই-শিকাই ইমান ডাঙৰ কৰি ৰাখিছা। মোৰ বুজত তেন্তে এই পঢ়া-শুনাৰ জঞ্জাল আহি নাপায়। আমাৰ সময় ভাল আছিল। ‘আ ঈ’ পঢ়িলো, গণনা শিকিলো আৰু বহুত হ’লে ‘স্ত্ৰী-সুবোধিনী’ পঢ়িলো। সঁচা ক’বলৈ গ’লে ‘স্ত্ৰী-সুবোধিনী’ত এনেকুৱা-এনেকুৱা কথা লিখা আছে-এনেকুৱা কথা যে তোমাৰ বি.এ., এম.এ.ৰ পঢ়া হ’ব নেকি। আৰু আজিকালিৰ তো লক্ষণেই বেলেগ…

ৰামস্বৰূপ : গ্ৰাম’ফ’ন বজোৱা হয় নহয়?

প্ৰেমা $\quad:$ কিয়?

ৰামস্বৰূপ : দুধৰণৰ হয়। এটা মানুহৰ সজোৱা। তাক এবাৰ চলাই যেতিয়া ইচ্ছা তেতিয়া ৰাখি দিয়া। আৰু আনটো পৰমাত্মাৰ সজোৱা। ৰেকৰ্ড এবাৰ লগালে ৰখাৰ নাম নাই।

প্ৰেমা : আঁতৰি যোৱা। তোমাক ঠাট্টাইহে সোঁৱৰণ হয়। এইটো হোৱা নাই যে সেই তোমাৰ উমাক বাটত আনিব পাৰা। এতিয়া কিমান পলম হৈছে তেওঁলোক অহাত।

ৰামস্বৰূপ : তেন্তে হ’ল কি?

প্ৰেমা : তোমিয়েই কৈছিলা যে অলপ ঠিকঠাক কৰি তললৈ আনিবা। আজিকালি জীয়ৰী যিমানেই ধুনীয়া হওক, টীমটাম নোহোৱাকৈ কোনে সোধে? এই কাৰণেই মই পাউদাৰ-ভাউদাৰ তাইৰ সন্মুখত ৰাখিছিলো। কিন্তু তাইৰ তেন্তে এইবোৰ বস্তুৰ পৰা নাজানো কোন জন্মৰ ঘৃণা। মোৰ ক’বলগীয়া আছিল যে আঁচলত মুখ লুকাই শুই পৰিল। আই, মই হাৰ মানিলো তোমাৰ এই জীয়েকৰ পৰা!

ৰামস্বৰূপ : নাজানো কেনেকুৱা ইয়াৰ মগজু! নহ’লে আজিকালিৰ ছোৱালীবোৰৰ সহায়ত পাউদাৰৰ কাৰবাৰ চলে।

প্ৰেমা : অ’ মই তেন্তে আগতেই কৈছিলো। ইণ্ট্ৰেন্স পাছ কৰাই দিলেহেঁতেন-জীয়ৰী নিজৰ হাতত থাকিল, আৰু ইমান অসুবিধা নুঠালোহেঁতেন। কিন্তু তুমি তেন্তে…

ৰামস্বৰূপ : (কথা কাটি) চুপ চুপ… (দুৱাৰত উকি মাৰি) তোমাৰ একেবাৰে জিভাত নিয়ন্ত্ৰণ নাই। কালিয়েই কৈ দিছিলো যে তেওঁলোক সকলোৰে সন্মুখত উল্লেখ ঠিক ধৰণে হ’ব। কিন্তু তুমি তেন্তে এতিয়াই সকলো উগলাই দিয়া। তেওঁলোক অহালৈকে নাজানো কি অৱস্থা কৰিবা!

প্ৰেমা : ভাল বাবা, মই নক’ম। যেনে তোমাৰ ইচ্ছা হয়, কৰা। বাছ মোক তেন্তে মোৰ কাম কৈ দিয়া।

ৰামস্বৰূপ : তেন্তে উমাক যেনেকুৱা হ’ল সাজু কৰি লোৱা। নহ’ল পাউদাৰ। তেনেকুৱা কোন বেয়া। পান আনিবলৈ পঠাই দিয়া তাইক। আৰু, নাস্তা তেন্তে সাজু নেকি? (ৰতনৰ অহা) আহিল ৰতন?…ইয়ালৈ আন, ইয়ালৈ! বাদ্য তলত ৰাখি দে। চাদৰ খোল…ধৰ তেন্তে অলপ সিফালেৰে।

(চাদৰ বিছায়।)

প্ৰেমা : নাস্তা তেন্তে সাজু আছে। মিঠাই তেন্তে তেওঁলোকে বেছি খাব নেকি? কিছু নিমখীয়া বস্তু বনাই দিছো। ফল ৰখাই আছে। চাহ সাজু আছে, আৰু টোস্টো। কিন্তু হয়, মাখন? মাখন তেন্তে আহিয়েই নাই।

ৰামস্বৰূপ : কি ক’লা? মাখন নাহিল? তোমাকো কোন সময়ত মনত পৰিল। জানা যে মাখনৰ দোকান দূৰ, কিন্তু তোমাৰ তেন্তে ঠিক সময়ত কোনো কথা মনত নপৰেই। এতিয়া ক’বা, ৰতনে মাখন আনক নে ইয়াত কাম কৰক। দপ্তৰৰ চাপ্ৰাচীক কৈছিলো অহাৰ বাবে, সেয়া নখৰাৰ বলত…

প্ৰেমা : ইয়াত কাম কোন বেছি? কোঠা তেন্তে সকলো ঠিকঠাকেই আছে। বাদ্য-সিতাৰ আহিয়েই গ’ল। নাস্তা ইয়াত সমান কোঠাত ট্ৰেত ৰখা আছে, সেয়া তোমাক দিম। এটা-আধটা বস্তু নিজে আনিবা। ইমান পলমত ৰতনে মাখন আনিয়েই পাব…দুজন মানুহহে তেন্তে।

ৰামস্বৰূপ : হয় এটা বাবু গোপাল প্ৰসাদ আৰু আনটো নিজ ল’ৰা। চোৱা, উমাক কৈ দিবা যে অলপ কায়দাকৈ আহিব। এইলোক অলপ এনেকুৱাই…খং তেন্তে মোৰ বহুত আহে ইহঁতৰ পুৰণিকলীয়া ভাবনাৰ ওপৰত। নিজে পঢ়া-শুনা, উকীল, সভা-চ’চাইটিৰলৈ যায়, কিন্তু ছোৱালী বিচাৰে এনেকুৱা যে বেছি পঢ়া-শুনা নহ’ব।

প্ৰেমা : আৰু ল’ৰা?

ৰামস্বৰূপ : কৈছিলো তেন্তে তোমাক। বাপেক ছেৰ হ’লে ল’ৰা সৱা ছেৰ। বি.এছ.ছি.ৰ পিছত লখনৌতেই তেন্তে পঢ়ে, মেডিকেল কলেজত। কয় যে বিয়াৰ প্ৰশ্ন বেলেগ, শিক্ষাৰ বেলেগ। কি কৰো বাধ্যতা আছে। অৰ্থ নিজৰ নহ’লে ইহঁত ল’ৰা আৰু ইহঁতৰ বাপেকক এনেকুৱা খালী-খালী শুনালোহেঁতেন যে ইহঁতো…

ৰতন : (যি এতিয়ালৈ দুৱাৰৰ ওচৰত নীৰৱে থিয় হৈ আছিল, সোনকালে-সোনকালে) বাবু জী, বাবু জী!

ৰামস্বৰূপ : কি হ’ল?

ৰতন : কোনোবা আহিছে।

ৰামস্বৰূপ : (দুৱাৰেদি বাহিৰলৈ উকি মাৰি সোনকালে মুখ ভিতৰলৈ কৰি) অ’, এ প্ৰেমা, তেওঁলোক আহিয়েই গ’ল। (চাকৰৰ ওপৰত চকু পৰাত) অ’, তু ইয়াতেই থিয় হৈ আছে, বুদ্ধিহীন। গ’ল নাই মাখন আনিবলৈ? …সকলো নষ্ট কৰিলি। অ’ সিফালেৰে নহয়, ভিতৰৰ দুৱাৰেদি যা (চাকৰ ভিতৰলৈ আহে) …আৰু তুমি সোনকালে কৰা প্ৰেমা। উমাক বুজাই দিবা অলপ-সৰু গাই দিব। (প্ৰেমা সোনকালে ভিতৰৰ ফালে আহে। তাইৰ ধুতি মাটিত থকা বাদ্যত লাগি যায়।)

প্ৰেমা : উঁহ। এই বাদ্য সি তলতে ৰাখি গ’ল, কমবখত।

ৰামস্বৰূপ : তুমি যোৱা, মই ৰাখি দিওঁ..সোনকালে।

(প্ৰেমা যায়, বাবু ৰামস্বৰূপে বাদ্য তুলি ৰাখে। দুৱাৰত খটখটনি।)

ৰামস্বৰূপ : হঁ-হঁ-হঁ। আহক, আহক…হঁ-হঁ-হঁ।

(বাবু গোপাল প্ৰসাদ আৰু তেওঁৰ ল’ৰা শংকৰৰ অহা। চকুৰ পৰা লোক চতুৰালী টপকি পৰে। মাতৰ পৰা বুজা যায় যে যথেষ্ট অভিজ্ঞ আৰু ফিতৰতী মহাশয়। তেওঁৰ ল’ৰা কিছু খীচ নিপোৰা ডেকাসকলৰ মাজৰ। মাত পাতল আৰু খিচিয়াহাট ভৰা। বঁকা কঁকাল ইহঁতৰ বিশেষত্ব।)

ৰামস্বৰূপ : (নিজৰ দুয়ো হাত মোহাৰি) হঁ-হঁ, ইয়ালৈ তশৰিফ লৈ আহক ইয়ালৈ। (বাবু গোপাল প্ৰসাদ বহে, কিন্তু বেঁত পৰি যায়।)

ৰামস্বৰূপ : এই বেঁত!…আনক মোক দিয়ক। (চুকত ৰাখি দিয়ে। সকলো বহে।) হঁ-হঁ…ঘৰ বিচাৰি অসুবিধা হোৱা নাই নেকি?

গো. প্ৰসাদ : (খেঁকাৰ কৰি) নহয়। টাংগাৱালাজনে জানিছিল।…আৰু তেন্তে আমাক ইয়ালৈ আহিবই লাগিছিল। বাট পোৱা নহ’ল কেনেকৈ?

ৰামস্বৰূপ : হঁ-হঁ-হঁ। এইটো তেন্তে আপোনাৰ ডাঙৰ মেহৰবানী। মই আপোনাক অসুবিধা দিলো…

গো. প্ৰসাদ : অ’ নহয় ছাহাব! যেনে মোৰ কাম তেনে আপোনাৰ কাম। শেষত ল’ৰাৰ বিয়া তেন্তে কৰিবই লাগিব। বৰঞ্চ এনেকৈ কওক যে মই আপোনাৰ বাবে বিশেষকৈ পৰেশানী কৰিলো!

ৰামস্বৰূপ : হঁ-হঁ-হঁ! এই লওক, আপুনি তেন্তে মোক কাঁইটত টানি নিবলৈ ধৰিলে। আমি তেন্তে আপোনাৰ-হঁ-হঁ-চাকৰহে-হঁ-হঁ। (অলপ পিছত ল’ৰাৰ ফালে মুখ কৰি) আৰু কওক, শংকৰ বাবু, কিমান দিনৰ ছুটী?

শংকৰ : জী, কলেজৰ তেন্তে ছুটী নাই। ‘ৱিক-এণ্ড’ত আহিছিলো। ৰামস্বৰূপ : আপোনাৰ কোৰ্ছ শেষ হোৱাত তেন্তে এতিয়া এবছৰ হ’ব? শংকৰ : জী, এইয়াই এবছৰ দুবছৰ।

ৰামস্বৰূপ : এবছৰ দুবছৰ?

শংকৰ : হঁ-হঁ-হঁ!…জী, এটা-আধটা বছৰৰ ‘মাৰ্জিন’ ৰাখো..

গো. প্ৰসাদ : কথা এইটো ছাহাব যে এই শংকৰ এবছৰ বেমাৰ হৈছিল। কি ক’ম, ইহঁতক এই বয়সতে সকলো বেমাৰে পীড়া কৰে। এটা আমাৰ সময় আছিল যে স্কুলৰ পৰা আহি ডজন ডজন কচুৰী খাইছিলো, কিন্তু পিছত যেতিয়া খাবলৈ বহো তেতিয়া তেনেকুৱাই-তেনেকুৱাইহে ভোক!

ৰামস্বৰূপ : কচুৰীবোৰো তেন্তে সেই সময়ত পইচাৰ দুটা আছিল।

গো. প্ৰসাদ : জনাব, এই অৱস্থা আছিল যে চাৰি পইচাত ঢেৰ-সৰু বালাই আহিছিল। আৰু অকলে দুআনাৰ হজম কৰাৰ শক্তি আছিল, অকলে! আৰু এতিয়া তেন্তে বহুত খেল আদিও হয় স্কুলত। তেতিয়া কোনেও ভলিবল নাজানিছিল, ন টেনিছ ন বেডমিণ্টন। বাছ কেতিয়াবা হকি বা ক্ৰিকেট কিছুমান লোকে খেলিছিল। কিন্তু সাহস যে কোনোবাই ক’ব পাৰে এই ল’ৰাটো দুৰ্বল।

(শংকৰ আৰু ৰামস্বৰূপে খীচ নিপোৰে।)

ৰামস্বৰূপ : জী হয়, জী হয়, সেই সময়ৰ কথাই বেলেগ আছিল…হঁ-হঁ!

গো. প্ৰসাদ : (জোছিলা মাতত) আৰু পঢ়াৰ এই অৱস্থা আছিল যে এবাৰ চকীত বহিলে বাৰ ঘণ্টাৰ ‘ছিটিং’ হৈ গৈছিল, বাৰ ঘণ্টা! জনাব, মই সঁচা কওঁ যে সেই সময়ৰ মেট্ৰিকো সি ইংৰাজী লিখিছিল ফৰফৰাই, যে আজিকালিৰ এম.এ.য়েও মোকাবিলা কৰিব নোৱাৰে।

ৰামস্বৰূপ : জী হয়, জী হয়! এইটো তেন্তে আছে।

গো. প্ৰসাদ : মাফ কৰিব বাবু ৰামস্বৰূপ, সেই সময়ৰ যেতিয়া মনত পৰে, নিজকে সংযত কৰা টান হৈ পৰে!

ৰামস্বৰূপ : হঁ-হঁ-হঁ!…জী হয় সেইটো ৰঙীন সময় আছিল, ৰঙীন সময়। হঁ-হঁ-হঁ!! (শংকৰেও হীঁ-হীঁ কৰে।)

গো. প্ৰসাদ : (একেলগে নিজৰ মাত আৰু ধৰণ সলনি কৰি) ভাল, তেন্তে ছাহাব, ‘বিজনেছ’ৰ কথা-বতৰা হৈ যাওক।

ৰামস্বৰূপ : (চক খাই) বিজনেছ? বিজ… (বুজি) ওহ…ভাল, ভাল। কিন্তু অলপ নাস্তা তেন্তে কৰি লওক। (উঠে।)

গো. প্ৰসাদ : এই সকলো আপুনি কি তকল্লুফ কৰিছে!

ৰামস্বৰূপ : হঁ-হঁ-হঁঁ! তকল্লুফ কি কথাৰ? হঁ-হঁঁ! এইটো তেন্তে মোৰ ডাঙৰ তকদীৰ যে আপুনি মোৰ ইয়াত তশৰিফ লৈ আহিল। নহ’লে মই কোন কাবিল। হঁ-হঁ!…মাফ কৰিব অলপ। এতিয়াই হাজিৰ হ’লো। (ভিতৰলৈ যায়।)

গো. প্ৰসাদ : (অলপ পিছত দবা মাতত) মানুহ তেন্তে ভাল। ঘৰ-দুৱাৰৰ পৰা হেচিয়ত বেয়া নহয় যেন লাগে। জনা যাওক, ছোৱালী কেনেকুৱা। শংকৰ : জী…

(কিছু খেঁকাৰ কৰি ইফাল-সিফাল চায়।)

গো. প্ৰসাদ : কিয়, কি হ’ল?

শংকৰ : একো নহয়।

গো. প্ৰসাদ : বঁকাকৈ কিয় বহা? বিয়া ঠিক কৰিবলৈ আহিছা, কঁকাল সোজা কৰি বহা। তোমাৰ বন্ধু ঠিক কয় যে শংকৰৰ ‘বেকবোন’…

(ইমানতে বাবু ৰামস্বৰূপ আহে, হাতত চাহৰ ট্ৰে লৈ। মেজত ৰাখি দিয়ে)

গো. প্ৰসাদ : শেষত আপুনি মানিলে নাই।

ৰামস্বৰূপ : (চাহ পিয়লাত দি) হঁ–ঁ-হঁ! আপোনাক বিলাইতি চাহ পছন্দ নে হিন্দুস্থানী?

গো. প্ৰসাদ : নহয়-নহয় ছাহাব, মোক আধা গাখীৰ আৰু আধা চাহ দিয়ক। আৰু অলপ চেনি বেছি দিব। মোক তেন্তে ভাই এই নতুন ফেচন পছন্দ নহয়। এটা তেনেই চাহত পানী যথেষ্ট থাকে, আৰু আকৌ চেনিও নামৰ বাবে দিলে সোৱাদ কি থাকিব?

ৰামস্বৰূপ : হঁ-হঁ, কয় তেন্তে আপুনি সঠিক।

(পিয়লা ধৰায়।)

শংকৰ : (খেঁকাৰ কৰি) শুনিছো, চৰকাৰ এতিয়া বেছি চেনি লোৱাসকলৰ ওপৰত ‘টেক্স’ লগাব।

গো. প্ৰসাদ : (চাহ খাই) হুঁ। চৰকাৰ যি ইচ্ছা সেয়া কৰক, কিন্তু যদি আয় কৰিব লাগে তেন্তে চৰকাৰে বাছ এটাই টেক্স লগাব লাগে।

ৰামস্বৰূপ : (শংকৰক পিয়লা ধৰায়) সেইটো কি?

গো. প্ৰসাদ : খু্বসুৰতীৰ ওপৰত টেক্স! (ৰামস্বৰূপ আৰু শংকৰ হাঁহি পৰে) মজাক নহয় ছাহাব, এইটো এনেকুৱা টেক্স জনাব যে দিয়াৱলৈ চূঁ কৰিব নকৰিব। বাছ চৰ্ত এইটো যে প্ৰতিটো তিৰোতাৰ ওপৰত এইটো এৰি দিয়া যাব যে সি নিজৰ খু্বসুৰতীৰ ‘ষ্টেণ্ডাৰ্ড’ৰ মাফিক নিজৰ ওপৰত টেক্স ঠিক কৰি ল’ব। তেতিয়া চাওক, চৰকাৰৰ কেনেকুৱা আয় বাঢ়ে।

ৰামস্বৰূপ : (জোৰেৰে হাঁহি) ৱাহ-ৱাহ! খু্ব ভাবিলে আপুনি! বাস্তৱিক আজিকালি এই খু্বসুৰতীৰ প্ৰশ্নো বেঢব হৈ গ’ল। আমালোকৰ সময়ত তেন্তে এইটো কেতিয়াও উঠিছিল নহয়। (তশ্তৰী গোপাল প্ৰসাদৰ ফালে আগবঢ়ায়) লওক।

গো. প্ৰসাদ : (সমোচা তুলি) কেতিয়াও নহয় ছাহাব, কেতিয়াও নহয়।

ৰামস্বৰূপ : (শংকৰৰ ফালে মুখ কৰি) আপোনাৰ কি খয়াল শংকৰ বাবু?

শংকৰ : কোন কথাত?

ৰামস্বৰূপ : এইয়াই যে বিয়া ঠিক কৰাত খু্বসুৰতীৰ অংশ কিমান হোৱা উচিত।

গো. প্ৰসাদ : (মাজতে) এই কথা বেলেগ বাবু ৰামস্বৰূপ, মই আপোনাক আগতেও কৈছিলো, ছোৱালীৰ ধুনীয়া হোৱা নিহায়ত প্ৰয়োজনীয়। কেনেকুৱাই হওক, পাউদাৰ আদি লগাওক, নহ’লে তেনেকুৱাই। কথা এইটো যে আমি আপুনি মানিলেও, কিন্তু ঘৰৰ তিৰোতাবোৰ তেন্তে ৰাজী নহয়। আপোনাৰ ছোৱালী তেন্তে ঠিক নেকি?

ৰামস্বৰূপ : জী হয়, সি তেন্তে এতিয়াই আপুনি চাই ল’ব।

গো. প্ৰসাদ : চোৱা কি। যেতিয়া আপোনাৰ ইমান কথা-বতৰা হৈ গৈছে, তেতিয়া তেন্তে এই ৰসমহে ভাবক।

ৰামস্বৰূপ : হঁ-হঁ, এইটো তেন্তে আপোনাৰ মোৰ ওপৰত ডাঙৰ আহসান। হঁ-হঁ!

গো. প্ৰসাদ : আৰু জায়চা (জন্মপত্ৰ) তেন্তে মিলিয়েই গ’ল হ’ব।

ৰামস্বৰূপ : জী, জায়চাৰ মিলন কি টান কথা। ঠাকুৰৰ চৰণত ৰাখি দিলো। বাছ, নিজ-ব-নিজ মিলা বুলি ভাবক।

গো. প্ৰসাদ : এইটো ঠিক ক’লা আপুনি, একেবাৰে ঠিক (অলপ পিছত ৰৈ) কিন্তু হয়, এইটো যি মোৰ কাণত ভনক পৰিছে, এইটো তেন্তে ভুল নেকি?

ৰামস্বৰূপ : (চক খাই) কি?

গো. প্ৰসাদ : এই পঢ়া-শুনাৰ বিষয়ে!…জী হয়, সাফ কথা ছাহাব, আমাক বেছি পঢ়া-শুনা ছোৱালী নালাগে। মেম ছাহাব তেন্তে ৰাখিব নালাগে, কোনে ভুগিব ইহঁতৰ নখৰা। বাছ হদৰ পৰা হদ মেট্ৰিক পাছ হোৱা উচিত…কিয় শংকৰ?

শংকৰ : জী হয়, কোনোবা চাকৰী তেন্তে কৰাব নালাগে।

ৰামস্বৰূপ : চাকৰীৰ তেন্তে কোনো প্ৰশ্নই নুঠে।

গো. প্ৰসাদ : আৰু কি ছাহাব! চাওক কিছুমান লোকে মোক কয়, যে যেতিয়া আপুনি নিজৰ ল’ৰাক বি.এ., এম.এ.লৈকে পঢ়াইছে, তেতিয়া ইহঁতৰ বোৱাৰীও গ্ৰেজুৱেট লওক। ভাল সুধক এই বুদ্ধিৰ ঠিকাদাৰসকলক যে ল’ৰাৰ পঢ়া আৰু ছোৱালীৰ পঢ়া এক কথা নেকি। অ’ পুৰুষৰ কাম তেন্তে আছে পঢ়া আৰু কাবিল হোৱা। যদি তিৰোতাবোৰো সেয়া কৰিবলৈ ধৰে, ইংৰাজী বাতৰি কাকত পঢ়িবলৈ ধৰে আৰু ‘পলিটিক্স’ আদিত বাদ কৰিবলৈ ধৰে তেতিয়া তেন্তে হৈ গ’ল গৃহস্থী। জনাব, ম’ৰৰ পাখি থাকে ম’ৰনীৰ নাথাকে, সিংহৰ নোম থাকে, সিংহনীৰ নাথাকে।

ৰামস্বৰূপ : জী হয়, আৰু পুৰুষৰ দাঢ়ি থাকে, তিৰোতাৰ নাথাকে।…হঁ…হঁ…হঁ…!

(শংকৰেও হাঁহে, কিন্তু গোপাল প্ৰসাদ গম্ভীৰ হৈ পৰে।)

গো. প্ৰসাদ : হয়, হয়। সেইটোও সঠিক। ক’বলৈ অৰ্থ এইটো যে কিছুমান কথা পৃথিৱীত এনেকুৱা আছে যি কেৱল পুৰুষৰ বাবে আৰু ওখ শিক্ষাও এনেকুৱা বস্তুবোৰৰ মাজৰ এটা।

ৰামস্বৰূপ : (শংকৰক) চাহ আৰু লওক।

শংকৰ : ধন্যবাদ। খাই শেষ কৰিলো।

ৰামস্বৰূপ : (গোপাল প্ৰসাদক) আপুনি?

গো. প্ৰসাদ : বাছ ছাহাব, এতিয়া তেন্তে শেষ কৰক।

ৰামস্বৰূপ : আপুনি তেন্তে কিছু খালেই নাই। চাহৰ সৈতে ‘টোস্ট’ নাছিল। কি ক’ম, সেই মাখন…

গো. প্ৰসাদ : নাস্তাহে তেন্তে কৰিব লাগিছিল ছাহাব, কোনোবা পেট তেন্তে ভৰাব লাগিছিল নহয়। আৰু আকৌ টোস্ট-ভোস্ট মই খাওঁও নাই।

ৰামস্বৰূপ : হঁ…হঁ। (মেজক এফালে সরুৱাই দিয়ে। আকৌ ভিতৰৰ দুৱাৰৰ ফালে মুখ কৰি অলপ জোৰেৰে) অ’, অলপ পান পঠিয়াই দিব…! …চিগাৰেট মঙ্গুৱাম?

গো. প্ৰসাদ : জী নহয়!

(পানৰ তশ্তৰী হাতত লৈ উমা আহে। সাদৰী কাপোৰ। ডিঙি বঁকা। বাবু গোপাল প্ৰসাদে চকু পেলাই আৰু শংকৰে চকু লুকাই তাইক চাই আছে।)

ৰামস্বৰূপ : …হ…….এইয়াই, হঁ…হঁ, আপোনাৰ ছোৱালী। আন বেটী পান মোক দিয়া। (উমাই পানৰ তশ্তৰী নিজৰ পিতাকক দিয়ে। সেই সময়ত তাইৰ মুখ ওপৰলৈ উঠে। আৰু নাকত থকা সোণৰ ৰিমৰ চশমা দেখা যায়। বাপ-পুত্ৰ চক খাই উঠে।) (গোপাল প্ৰসাদ আৰু শংকৰ-একেলগে) চশমা!

ৰামস্বৰূপ : (অলপ সকপকাই) জী, সেইটো তেন্তে…সেই…পিছৰ মাহত ইয়াৰ চকু দুখিছিল, সেয়া কিছু দিনৰ বাবে চশমা লগাব লগা হৈছে।

গো. প্ৰসাদ : পঢ়া-শুনাৰ কাৰণে তেন্তে নহয় নেকি কিছু?

ৰামস্বৰূপ : নহয় ছাহাব, সেইটো তেন্তে মই নিবেদন কৰিলো নহয়।

গো. প্ৰসাদ : হুঁ। (সন্তুষ্ট হৈ কিছু কোমল স্বৰত) বহা বেটী।

ৰামস্বৰূপ : তাত বহি যোৱা উমা, সেই তক্তাত, নিজৰ বাদ্য-বাদ্যৰ ওচৰত। (উমা বহে।)

গো. প্ৰসাদ : চলনত তেন্তে কিছু খৰাপ নাই। মুখতো ছবি আছে।… হয়, কিছু গান-বজনা শিকিছে?

ৰামস্বৰূপ : জী হয়, সিতাৰো, আৰু বাদ্যো। শুনোৱা তেন্তে উমা এটা-আধটা গীত সিতাৰৰ সৈতে।

(উমাই সিতাৰ তুলি লয়। অলপ পিছত মীৰাৰ বিখ্যাত গীত ‘মোৰে তো গিৰিধৰ গোপাল দূসৰো ন কোই’ গান আৰম্ভ কৰে। স্বৰৰ পৰা বুজা যায় যে গানৰ ভাল জ্ঞান আছে। তাইৰ স্বৰত তল্লীনতা আহে, ইমানলৈকে যে তাইৰ মূৰ উঠে। তাইৰ চকু শংকৰৰ লাজ-সৰু চকুৰ লগত মিলি যায় আৰু সি গাই-গাই একেলগে ৰৈ যায়।)

ৰামস্বৰূপ : কিয়, কি হ’ল? গানটো সম্পূৰ্ণ কৰা উমা।

গো. প্ৰসাদ : নহয়-নহয় ছাহাব, যথেষ্ট। ছোৱালী আপোনাৰ ভাল গায়। (উমাই সিতাৰ ৰাখি ভিতৰলৈ যাবলৈ উঠে।)

গো. প্ৰসাদ : এতিয়াই ৰোৱা,