1. આ ચિત્રમાં તમને શું જોવું છે?
2. તમે પહેલેથી જ હગરતી વિસ્તારોમાં લોકો કરતા કામના વિષે વાંચ્યું છે. હવે આ ચિત્રમાં કરતા લોકોના કામને હગરતી વિસ્તારોમાં કરતા લોકોના કામના સાથે તુલના કરો.
3. શહેરના કેટલાક ભાગો અન્યથા અલગ છે. આ ચિત્રમાં તમે કઈ અલગતાઓ જોઈ?

ભારતમાં પાંચ હજાર થાઉઝન અને સાત મોટા શહેરો છે. ચેન્નઈ, મુંબઈ, દિલ્હી, કોલ્કાતા જેવા મોટા શહેરોમાં એક મિલિયન વધુ લોકો રહે છે અને અહીં કામ કરે છે. તેઓ કહે છે કે ‘શહેર ક્યારેય નિદ્રામાં નથી!’ ચાલો, એક શહેરમાં ભેટ લેશો અને લોકો કરતા કામના વિષે જાણીએ. તેઓ કોઈની કામકારીમાં કામ કરે છે કે તેઓ સ્વયંસેવક છે? તેઓ કેવી રીતે પોતાને ગોઠવે છે? અને શું તેમને એકજ જ રીતે કામ અને ઉપજની તકો મળે છે?

સ્ટ્રીટ પર કામ કરવું

આ છે શહેર, જ્યાં મારો પિતાંતજે રહે છે. મેં અહીં ફક્ત થોડી વાર જ આવ્યો છું. તે ખૂબ મોટું છે. એક વાર, જ્યારે મેં અહીં આવ્યો હતો, મારો પિતાંતજે મને તેમાં ભેટ લીધી. અમે સવારે જ ઘરમાંથી નીકોર્લે. જ્યારે અમે મુખ્ય રસ્તાનો કોણ ફર્યો ત્યારે અમે જોયું કે તે પહેલેથી જ સક્રિયતાથી ભરેલો હતો. શાકભાજી વેચનાર તેના મુલાકાત પર ટમેટો, કેરી અને ક્યુકમંડ બેઝમાં રેખાંકીત કરવામાં ત્યાં ત્યાં ત્યાં ત્વરિત રહ્યું હતો કે લોકો તેને કેવી રીતે વેચે છે તે જોઈ શકે. તેના મુલાકાત પાસે તેની જેમ એક સુંદર, રંગીન મુલાકાત હતી જે તેમાં બધા પ્રકારના ફૂલો વેચતી હતી.

$\quad$ અમે એક લાલ ગરબી અને એક પીળી ગરબી ખરીદી. તેના વિરુદ્ધ પાથરે અમે એક વ્યક્તિને જોયું કે તે નાના લોકોના આસપાસ પત્રપેટી વેચી રહ્યો હતો. દરેકે સમાચાર વાંચવા માટે આસપાસ રહ્યા હતા! બસોં ઝૂલતી હતી અને શાળાના બાળકો સાથે એટ્રો-રિક્શા હતી. આસપાસમાં, એક ટ્રી ની નીચે, એક ચૂંટણીવાળો બેઠો હતો તેના સાધનો અને સામગ્રીને નાની ટિન બોક્સમાંથી બહાર લાવી રહ્યો હતો. તેના પાસે રસ્તાની સાઇડમાં શેરડીવાળો તેનું કામ શરૂ કરી રહ્યો હતો: તે પહેલેથી જ એક ગ્રાહકને સવારે જ શેર કરવા માટે માંગી રહ્યો હતો!

$\quad$ રસ્તાની નીચે થોડો પગલું નીચે, એક સ્ત્રી તેમાં બધા પ્રકારના પ્લાસ્ટિક બોતળો, બૉક્સ, હેરપિન્સ, ક્લિપ્સ વગેરે સાથે એક ગાડી ધકેલી રહી હતી, જ્યારે એક સાઇકલ ટોલર પર એક વ્યક્તિ શાકભાજી લઈ રહ્યો હતો કે તે લોકોના ઘરે વેચી રહ્યો હતો.

$\quad$ અમે એક જગ્યા પહોંચ્યું જ્યાં રિક્શા એક રેખામાં રાખીને ગ્રાહકો માટે રાહ જોઈ રહ્યા હતા. અમે એકને માર્કેટ પર લઈ જવા માટે નક્કી કર્યો, જે રસ્તાની બે કિલોમીટર દૂર હતી.

બાચ્ચુ માંજહી - એક સાઇકલ-રિક્શા પુલર
મારું પેઢું બિહારના ગામમાં છે જ્યાં મેં મેસોન તરીકે કામ કર્યું. મારી પત્ની અને ત્રણ બાળકો ગામમાં રહે છે. અમે જમીન ધરાવતા નથી. ગામમાં મને નિયમિત મેસોન કામ મળતું નહીં. મારી આવક મારફાળના પરિવાર માટે યથાર્થ નહીં હતી.
$\quad$ મેં આ શહેર પર આવ્યો પછી એક જૂની સાઇકલ રિક્શા ખરીદી અને તેની કિંમત બાજીમાં ચૂકવી. આ ઘણા વર્ષ પહેલા હતું.
$\quad$ હવે મેં દરેક સવાર બસ સ્ટોપ પર આવી અને ગ્રાહકોને તેમની ઇચ્છાનુસાર જઈને જઈને ક્યાં જવું તે લઈ જયારે તેમણે કહ્યું. મારું કામ સવાણે 8:30 વાગ્યે સુધી ચાલુ રહે છે. આસપાસના વિસ્તારમાં મારે થોડું જ જ સુધી 6 કિ.મી. તરફ જોવું શકે છે. દરેક ગ્રાહક મને દૂરતાને અનુસાર દર મુદ્દા માટે રૂ. 10-30 આપે છે. જ્યારે મારો બીમા હોય ત્યારે આ કામ કરી શકતો નથી, ત્યારે તે દિવસો મારી કોઈ આવક નહીં મળે.
$\quad$ મેં મારા મિત્રો સાથે ભાડે માંગીને એક રૂમમાં રહ્યો છું. તેઓ આસપાસની એક ફેક્ટરીમાં કામ કરે છે. મારી દરેક દિવસ રૂ. 200-300 કરતા વધુ આવક મળે છે, જેમાંથી મેં ભોજન અને ભાડે માટે રૂ. 100-150 ખર્ચ કર્યા. બાકી મારા પરિવાર માટે બચત કરું છું. મારું પરિવાર જોવું માટે મેં વર્ષમાં બે અથવા ત્રણ વાર ગામ પર આવ્યો છું. જોકે મારું પરિવાર મારી મળવામાં આવે છે, મારી પત્ની પણ એક વખત વખત કામદારીના કામથી આવક મળે છે.

1. બાચ્ચુ માંજહી શહેરમાં શહેર કેમ આવ્યો?
2. બાચ્ચુ માંજહી પરિવાર સાથે કેમ રહી શકતો નહીં?
3. શાકભાજી વેચનાર અથવા હૌરીકર સાથે વાત કરો અને જાણો તેમનું કામ કેવી રીતે ગોઠવવામાં આવે છે, તેમની તૈયાર કરવાની, ખરીદવાની, વેચવાની વિધિ કેવી છે.
4. બાચ્ચુ માંજહીને કામથી અકસ્માત કરવા પહેલા તેને બે વાર વિચારવું પડશે. શહેર કેમ?

$\quad$ બાચ્ચુ માંજહી જેવા લોકોની જેમ શહેરમાં મોટા સંખ્યામાં લોકો સ્ટ્રીટ પર કામ કરે છે. અહેમદાબાદ શહેરના એક સર્વે મુજબ મળ્યું કે શહેરમાં બધા કામદારોમાંથી 12 ટકા લોકો સ્ટ્રીટ પર કામ કરે છે. તેઓ ક્યારેક વસ્તુઓ વેચે છે કે તેમની તરીકે રિપેઅર કરે છે કે એક સેવા પૂરી પાડે છે.

$\quad$ તેઓ પોતાની જીતે કામ કરે છે. તેઓ કોઈની કામકારીમાં નથી અને તેથી તેમને પોતાનું કામ ગોઠવવું પડે છે. તેમને કેટલું ખરીદવું તેની યોજના કરવી પડે છે, તેની જેમ કે ક્યાં અને કેવી રીતે તેમની દુકાનો સ્થાપિત કરવી પડે છે. તેમની દુકાનો સામાન્ય રીતે કામચલાઉ સ્ટ્રક્ચર છે:

ક્યારેક ફક્ત કેટલાક બોર્ડ્સ અથવા કાગળો ડિસ્કાર્ડેડ બૉક્સો પર છાપેલા હોય અથવા ક્યારેક કેનવાસ શેર કેટલાક પોલ પર મજબૂત રાખીને. તેઓ પણ તેમના પોતાના ગાડીઓ વાપરી શકે છે અથવા સિમેન્ટ પ્લાસ્ટિક શેર પર રાખીને સ્ટ્રીટ પર છાપેલી હોય. તેમની દુકાનો ક્યારેક પણ પોલીસ દ્વારા કાઢી નાખવામાં આવી શકે છે. તેમની કોઈ સુરક્ષા નથી. શહેરના કેટલાક ભાગોમાં આ હૌરીકરોને પ્રવેશ મંજૂર નથી.

$\quad$ વેચનારો તેમના પરિવાર દ્વારા ઘરે તૈયાર કરવામાં આવેલી વસ્તુઓ વેચે છે જેમાં તેઓ ખરીદે છે, સ્વચ્છ કરે છે, ક્રમાંકીત કરે છે અને તેને વેચવા માટે તૈયાર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જેમને સ્ટ્રીટ પર ભોજન અથવા સ્નેક્સ વેચે છે, તેઓ તેમને ઘરે મોટાભાગે તૈયાર કરે છે.

શહેરમાં જોવાની જેમ કામદારો શહેરમાં જીવન રાખવાની જરૂર પડતી હોય છે તેમને પણ તેમના ઘરો સ્ટ્રીટ પર જ સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. નીચે એક જગ્યા છે જ્યાં કેટલાક કામદારો દરરોજ દિવસમાં તેમની સામગ્રી છોડી દે છે અને રાતે તેમના ભોજન કરવા માટે રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર રસ્તા પર �