રસખાન

રસખાનનો જન્મ 1548 માં થયો એવું માનવામાં આવે છે. તેમનું મૂળ નામ સૈયદ ઇબ્રાહિમ હતું અને તેઓ દિલ્લીના આસ-પાસના રહેતા હતા. કૃષ્ણભક્તિએ તેમને એવું મુગ્ધ કર્યું કે ગોસ્વામી વિત્રિલાથની દિક્ષા લીધી અને બ્રજભૂમિમાં જા બેસ્યા. 1628 ના વર્ષોમાં તેમની મૃત્યુ થઈ.

સુજાન રસખાન અને પ્રેમવાટિકા તેમની ઉપલબ્ધ કૃતિઓ છે. રસખાન રચનાવલી ના નામ સાથે તેમની રચનાઓનો સંગ્રહ મળે છે. પ્રમુખ કૃષ્ણભક્ત કવિ રસખાનની અનુરક્તિ કૃષ્ણ પાસેથી જ નહીં, બલ્ક કૃષ્ણ-ભૂમિ પાસે પણ તેમનું અનન્ય અનુરાગ વ્યક્ત થયો છે. તેમની કાવ્યોમાં કૃષ્ણની રૂપ-માધુરી, બ્રજ-મહિમા, રાધા-કૃષ્ણની પ્રેમ-લીલાઓનું મનોહર વર્ણન મળે છે. તેઓ તેમની પ્રેમની તન્મયતા, ભાવ-વિહ્બલતા અને આસક્તિનો ઉલ્લાસ માટે જેટલા પ્રસિદ્ધ છે તેટલા હતા તેમની ભાષાની માર્મિકતા, શબ્દ-ચયન તથા વ્યંજક શૈલી માટે. તેમની અહીં બ્રજભાષાનો અત્યંત સરસ અને મનોરમ પ્રયોગ મળે છે, જ્યાં ક્ષુદ્ર શબ્દાંતર કોઈ નથી.

અહીં સંકલિત પહેલા અને દ્વિતીય સવૈયામાં કૃષ્ણ અને કૃષ્ણ-ભૂમિ પાસે કવિનું અનન્ય સમર્પણ-ભાવ વ્યક્ત થયો છે. ત્રીજા છંદ માં કૃષ્ણની રૂપ-સૌંદર્ય પાસે ગોપીઓની તે મુગ્ધતાનું ચિત્રણ છે જ્યાં તે સ્વયં કૃષ્ણનો રૂપ ધારવા માગે છે. ચૌથા છંદ માં કૃષ્ણની મુરલીની ધૂન અને તેમની મુસ્કાનનો અચૂક પ્રભાવ તથા ગોપીઓની વિવશતાનું વર્ણન છે.

માનુષ હો તો વહી રસખાનિ બસૌં બ્રજ ગોકુલ ગાવને ગ્વારન.

જૌ પસુ હોં તો કહા બસ મેરો ચરૌં નિત નંદ કી ધેનુ મંઝારન.

પાહન હોં તો વહી ગિરિ કો જો કિયો હરિછત્ર પુરંદર ધારન.

જૌ ખગ હોં તો બસેરો કરૌં મિલિ કાલિંદી કૂલ કદંબ કી ડારન.

યા લકુટી અરુ કામરિયા પર રાજ તિહૂં પુર કો તજિ ડારૌં.

આઠહૂં સિદ્ધિ નવૌ નિધિ કે સુખ નંદ કી ગાઇ ચરાઇ બિસારૌ.

રસખાન કબૌં ઇન આંખિન સૌં, બ્રજ કે બન બાગ તડાગ નિહારૌં.

કોટિક એ કલધૌત કે ધામ કરીલ કે કુંજન ઊપર વારૌં.

મોરપખા સિર ઊપર રાખિહૌં, ગુંજ કી માલ ગરેં પહિરૌંગી.

ઓઢિ પિતંબર લૈ લકુટી બન ગોધન ગ્વારનિ સંગ ફિરૌંગી.

ભાવતો વોહિ મેરો રસખાનિ સોં તેરે કહે સબ સ્વાંગ કરૌંગી.

યા મુરલી મુરલીધર કી અધરાન ધરી અધરા ન ધરૌંગી.

કારનિ દૈ અંગુરી રહિબો જબહીં મુરલી ધુનિ મંદ બજૈહે.

મોહની તાનન સોં રસખાનિ અટા ચઢિ ગોધન ગૈહે તૌ ગૈહે.

ટેરિ કહૌં સિગરે બ્રજલોગનિ કાલ્હિ કોઊ કિતનો સમુઝેહે.

માઇ રી વા મુખ કી મુસકાનિ સમ્હારી ન જૈહે, ન જૈહે, ન જૈહે.

પ્રશ્ન-અભ્યાસ

1. બ્રજભૂમિ પાસે કવિનું પ્રેમ કયા-કયા રૂપોમાં અભિવ્યક્ત થયું છે?

2. કવિને બ્રજના વન, બાગ અને તાલાબને નિહારવાનું પછીભરેલું કારણ શું છે?

3. એક લકુટી અને કામરિયા પર કવિ તો બધું કંઈ ન્યોછાવર કરવા માટે શા માટે તૈયાર છે?

4. સખીએ ગોપીએ કૃષ્ણનો કયો રૂપ ધારવાની અપેક્ષા કરી હતી? તમારા શબ્દોમાં વર્ણન કરો.

5. તમારા વિચાર મુજબ કવિ પશુ, પક્ષી અને પર્વત તરીકે પણ કૃષ્ણના સાન્નિધ્ય મેળવવા માટે શા માટે ઇચ્છે છે?

6. ચૌથા સવૈયા અનુસાર ગોપીઓ તેમને શા માટે વિવશ પામે છે?

7. ભાવ સ્પષ્ટ કરો-

(ક) કોટિક એ કલધૌત કે ધામ કરીલ કે કુંજન ઊપર વારૌં.

(ખ) માઇ રી વા મુખ કી મુસકાનિ સમ્હારી ન જૈહે, ન જૈહે, ન જૈહે.

8. ‘કાલિંદી કૂલ કદંબ કી ડારન’ માં કોણ-સુંદર અલંકાર છે?

9. કાવ્ય-સૌંદર્ય સ્પષ્ટ કરો-

યા મુરલી મુરલીધર કી અધરાન ધરી અધરા ન ધરૌંગી.

રચના અને અભિવ્યક્તિ

10. પ્રસ્તુત સવૈયાઓમાં જે રીતે બ્રજભૂમિ પાસે પ્રેમ અભિવ્યક્ત થયો છે, તે રીતે તમે તમારી માતૃભૂમિ પાસે તમારા મનોભાવોને અભિવ્યક્ત કરો.

11. રસખાનના આ સવૈયાઓનો શિક્ષકની સહાય સાથે વર્ગમાં આદર્શ વાચન કરો. સાથે હતી કે કોણે બે સવૈયાઓને કંઠસ્થ કર્યું. $84 /$ ક્ષિતિજ

પાઠેતર સક્રિયતા

• સૂરદાસ દ્વારા રચિત કૃષ્ણ કે રૂપ-સૌંદર્ય સંબંધી પદોને વાંચો. $ \qquad $ શબ્દ-સંપદા$ \qquad $

અહીં પણ જાણો

સવૈયા છંદ - આ એક વર્ણિક છંદ છે જેમાં 22 થી 26 વર્ણ હોય છે. આ બ્રજભાષાનો બહુપ્રચલિત છંદ રહ્યો છે.

આઠ સિદ્ધિઓ - અણિમા, મહિમા, ગરિમા, લઘિમા, પ્રાપ્તિ, પ્રાકામ્ય, ઈશિત્વ અને વશિત્વ - આ આઠ અલૌકિક શક્તિઓ આઠ સિદ્ધિઓ કહેવાય છે.

નવ ( નૌ ) નિધિયાઁ - પદ્મ, મહાપદ્મ, શંખ, મકર, કચ્છપ, મુકુંદ, કુંદ, નીલ અને ખર્વ - આ કુબેરની નવ નિધિયાઁ કહેવાય છે.