सजीवांचे स्वतःच्या प्रकारचे उत्पादन करणे हे सर्व सजीवांचे वैशिष्ट्य आहे. हे तुम्ही आधीच सहावीत शिकलात. पालकांपासून नवीन व्यक्ती निर्माण होण्याला प्रजनन म्हणतात. पण, वनस्पतींचे प्रजनन कसे होते? वनस्पतींमध्ये प्रजननाचे विविध प्रकार आहेत, जे आपण या अध्यायात शिकू.

८.१ प्रजननाचे प्रकार

सहावीत तुम्ही फुलझाडाच्या विविध भागांबद्दल शिकलात. वनस्पतीचे विविध भाग सूचीबद्ध करण्याचा प्रयत्न करा आणि प्रत्येकाची कार्ये लिहा. बहुतेक वनस्पतींची मुळे, खोडे आणि पाने असतात. यांना वनस्पतीचे वनस्पतिजन्य भाग म्हणतात. एका विशिष्ट वाढीनंतर, बहुतेक वनस्पती फुले येतात. तुम्ही आंब्याची झाडे वसंत ऋतूत फुलताना पाहिली असाल. हीच फुले उन्हाळ्यात आपण आनंद घेतलेले रसाळ आंबे देते. आपण फळे खातो आणि सहसा बियांना टाकून देतो. बियांमधून अंकुर फुटतात आणि नवीन वनस्पती तयार होतात. तर, वनस्पतींमध्ये फुलांचे कार्य काय आहे? वनस्पतींमध्ये प्रजननाचे कार्य फुले करतात. फुले हे प्रजननाचे भाग आहेत.

वनस्पती त्यांची संतती निर्माण करण्याचे अनेक मार्ग आहेत. यांचे दोन प्रकारांमध्ये वर्गीकरण केले जाते: (i) अलैंगिक, आणि (ii) लैंगिक प्रजनन. अलैंगिक प्रजननात वनस्पती बियाशिवाय नवीन वनस्पती निर्माण करू शकतात, तर लैंगिक प्रजननात, बियांपासून नवीन वनस्पती मिळतात.

पहेलीच्या मते नवीन वनस्पती नेहमी बियांपासून वाढतात. पण, तिने कधीही ऊस, बटाटा आणि गुलाब यांची बिया पाहिलेल्या नाहीत. तिला हे वनस्पती कसे प्रजनन करतात हे जाणून घ्यायचे आहे.

अलैंगिक प्रजनन

अलैंगिक प्रजननात बियांच्या निर्मितीशिवाय नवीन वनस्पती मिळतात.

वानस्पतिक प्रसारण

हा अलैंगिक प्रजननाचा एक प्रकार आहे ज्यामध्ये मुळे, खोडे, पाने आणि कळ्यांपासून नवीन वनस्पती तयार होतात. वनस्पतीच्या वानस्पतिक भागांद्वारे प्रजनन होत असल्याने, याला वानस्पतिक प्रसारण म्हणतात.

क्रियाकलाप ८.१

गुलाब किंवा चंपेची एक कळी असलेली फांदी कापा. या फांदीच्या तुकड्याला कलम म्हणतात. कलम मातीत पुरा. कळी हा खोड/फांदीचा भाग आहे जिथे पान येते (आकृती ८.१). कलमाला दररोज पाणी द्या आणि त्याची वाढ पहा. मुळे बाहेर येण्यासाठी आणि नवीन पाने येण्यासाठी लागलेल्या दिवसांची संख्या निरीक्षण करा आणि नोंदवा. पाण्याच्या भांड्यात मनी प्लांट वाढवून हाच प्रयत्न करा आणि तुमची निरीक्षणे नोंदवा.

आकृती ८.१ गुलाबाचे खोड-कलम

तुम्ही फुलकळ्या फुलांमध्ये विकसित होताना पाहिले असाल. फुलकळ्यांशिवाय, पानांच्या कोनाड्यात (कळीवर पान जोडलेले स्थान) कळ्या असतात ज्या कोंबांमध्ये विकसित होतात. या कळ्यांना वानस्पतिक कळ्या म्हणतात (आकृती ८.२). एका कळीमध्ये एक लहान खोड असते ज्याभोवती अपरिपक्व आच्छादित पाने असतात. वानस्पतिक कळ्यांपासूनही नवीन वनस्पती निर्माण होऊ शकतात.

क्रियाकलाप ८.२

एक ताजा बटाटा घ्या. भिंगाच्या साहाय्याने त्यावरील चट्टे पहा. त्यात तुम्हाला कळ्या सापडू शकतात. या चट्ट्यांना “डोळे” असेही म्हणतात. बटाटा लहान लहान तुकड्यांमध्ये कापा, प्रत्येक तुकड्यात एक डोळा असावा आणि त्यांना मातीत पुरा. काही दिवस नियमितपणे तुकड्यांना पाणी द्या आणि त्यांची प्रगती पहा. तुम्हाला काय आढळते?

आकृती ८.२ ‘डोळ्यापासून’ उगवणारे बटाट्याचे झाड

त्याचप्रमाणे तुम्ही आले (आकृती ८.३) किंवा हळदही वाढवू शकता.

ब्रायोफिलम (स्प्राउट लीफ प्लांट) या वनस्पतीच्या पानांच्या कडांवर कळ्या असतात (आकृती ८.४). जर या वनस्पतीचे पान ओलसर

आकृती ८.३ आले आणि त्यातून उगवणाऱ्या नवीन वनस्पती

मातीवर पडले, तर प्रत्येक कळीपासून एक नवीन वनस्पती निर्माण होऊ शकते.

काही वनस्पतींच्या मुळांपासूनही नवीन वनस्पती निर्माण होऊ शकतात. रताळे आणि डाहलिया याची उदाहरणे आहेत.

कॅक्टाईसारख्या वनस्पती त्यांचे भाग मुख्य वनस्पती शरीरापासून तुटून गेल्यावर नवीन वनस्पती निर्माण करतात. प्रत्येक तुटलेला भाग एक नवीन वनस्पती म्हणून वाढू शकतो.

बुझो जाणून घ्यायचा आहे की वानस्पतिक प्रसारणाचा काही फायदा आहे का?

वानस्पतिक प्रसारणाने तयार झालेल्या वनस्पतींना वाढण्यासाठी कमी वेळ लागतो आणि बियांपासून तयार झालेल्या वनस्पतींपेक्षा लवकर फुले आणि फळे येतात. नवीन वनस्पती मूळ वनस्पतीच्या अगदी समान असतात, कारण त्या एकाच पालकापासून तयार होतात.

या अध्यायात नंतर तुम्ही शिकाल की लैंगिक प्रजननाने तयार झालेल्या वनस्पतींमध्ये दोन्ही पालकांची वैशिष्ट्ये असतात. वनस्पती लैंगिक प्रजननाच्या परिणामी बिया तयार करतात.

कलिका विभाजन (बडिंग)

तुम्ही आधीच यीस्टसारख्या सूक्ष्म जीवांबद्दल शिकलात जे फक्त सूक्ष्मदर्शीखाली पाहिले जाऊ शकतात. जर त्यांना पुरेशी पोषकद्रव्ये उपलब्ध करून दिली तर हे काही तासांत वाढतात आणि गुणाकार करतात. लक्षात ठेवा की यीस्ट हा एकपेशीय जीव आहे. ते कसे प्रजनन करतात ते पाहूया?

क्रियाकलाप ८.३

(शिक्षकांद्वारे सादर करायचे)

बेकरी किंवा केमिस्टच्या दुकानातून यीस्ट केक किंवा यीस्ट पावडरचा तुकडा घ्या. थोडेसे यीस्ट घ्या आणे ते पाण्यात असलेल्या कंटेनरमध्ये ठेवा. एक चमचा साखर घाला आणि विरघळण्यासाठी हलवा. ते खोलीच्या उबदार भागात ठेवा. एक तासानंतर, या द्रवाचे एक थेंब काचेच्या स्लाइडवर ठेवा आणि सूक्ष्मदर्शीखाली पहा. तुम्हाला काय दिसते? तुम्हाला नवीन यीस्ट पेशी तयार होताना दिसू शकतात (आकृती ८.५).

आकृती ८.५ यीस्टमध्ये कलिका विभाजनाद्वारे प्रजनन

यीस्ट पेशीपासून बाहेर येणाऱ्या लहान बल्बसारख्या प्रक्षेपणाला कलिका (बड) म्हणतात. कलिका हळूहळू वाढते आणि मूळ पेशीपासून वेगळी होते आणि एक नवीन यीस्ट पेशी तयार करते. नवीन यीस्ट पेशी वाढते, परिपक्व होते आणि अधिक यीस्ट पेशी तयार करते. कधीकधी, कलिकेतून दुसरी कलिका निर्माण होते आणि कलिकांची साखळी तयार होते. ही प्रक्रिया सुरू राहिल्यास, थोड्या वेळात मोठ्या प्रमाणात यीस्ट पेशी तयार होतात.

खंडीभवन (फ्रॅगमेंटेशन)

तुम्ही तलावांमध्ये किंवा इतर स्थिर पाण्याच्या शरीरांमध्ये चिकट हिरवे डाग पाहिले असाल. ही शैवाल आहेत. जेव्हा पाणी आणि पोषकद्रव्ये उपलब्ध असतात तेव्हा शैवाल वाढतात आणि खंडीभवनाद्वारे वेगाने गुणाकार करतात. एक शैवाल दोन किंवा अधिक तुकड्यांमध्ये मोडते. हे तुकडे किंवा भाग नवीन व्यक्तींमध्ये वाढतात (आकृती ८.६). ही प्रक्रिया सुरू राहते आणि ते थोड्या काळात मोठ्या क्षेत्रावर पसरतात.

आकृती ८.६ स्पायरोगायरा (एक शैवाल) मध्ये खंडीभवन

बीजाणू निर्मिती

अध्याय १ मध्ये तुम्ही शिकलात की ब्रेडच्या तुकड्यावरील बुरशी हवेत असलेल्या बीजाणूंपासून वाढते. क्रियाकलाप १.२ पुन्हा करा. ब्रेडवरील कापूससारख्या जाळीमधील बीजाणू पहा. बीजाणू सोडले जातात तेव्हा ते हवेत तरंगत राहतात. ते खूप हलके असल्याने ते लांब अंतर कापू शकतात.

आकृती ८.७ बुरशीमध्ये बीजाणू निर्मितीद्वारे प्रजनन

आकृती ८.८ फर्नमध्ये बीजाणू निर्मितीद्वारे प्रजनन

बीजाणू हे अलैंगिक प्रजननाचे शरीर आहेत. प्रत्येक बीजाणूवर उच्च तापमान आणि कमी आर्द्रता यासारख्या प्रतिकूल परिस्थितीला तोंड देण्यासाठी कठीण संरक्षक आवरण असते. त्यामुळे ते दीर्घकाळ टिकू शकतात. अनुकूल परिस्थितीत, बीजाणू अंकुरित होतो आणि नवीन व्यक्तीमध्ये विकसित होतो. मॉस आणि फर्न (आकृती ८.८) सारख्या वनस्पती देखील बीजाणूंद्वारे प्रजनन करतात.

८.२ लैंगिक प्रजनन

तुम्ही आधीच फुलाची रचना शिकलात. तुम्हाला माहित आहे की फुले हे वनस्पतीचे प्रजननाचे भाग आहेत. पुंकेसर हा नर प्रजनन भाग आहे आणि स्त्रीकेसर हा मादी प्रजनन भाग आहे (आकृती ८.९).

क्रियाकलाप ८.४

एक मोहरी/चायना रोज/पेटुनिया फूल घ्या आणि त्याचे प्रजनन भाग वेगळे करा. पुंकेसर आणि स्त्रीकेसरचे विविध भाग अभ्यासा.

ज्या फुलांमध्ये फक्त स्त्रीकेसर किंवा फक्त पुंकेसर असतात त्यांना एकलिंगी फुले म्हणतात. ज्या फुलांमध्ये पुंकेसर आणि स्त्रीकेसर दोन्ही असतात त्यांना उभयलिंगी फुले म्हणतात. मका, पपई आणि काकडी एकलिंगी फुले तयार करतात, तर मोहरी, गुलाब आणि पेटुनियामध्ये उभयलिंगी फुले असतात. नर आणि मादी एकलिंगी फुले एकाच वनस्पतीत किंवा वेगवेगळ्या वनस्पतीत असू शकतात.

तुम्ही पुंकेसराची परागकोश आणि तंतू ओळखू शकलात का? [आकृती ८.९ (अ)]. परागकोशामध्ये परागकण असतात जे नर युग्मक तयार करतात. स्त्रीकेसरमध्ये कळंब, स्तंभ आणि अंडाशय असतात. अंडाशयामध्ये एक किंवा अधिक बीजांड असतात. मादी युग्मक किंवा अंड पेशी बीजांडामध्ये तयार होते [आकृती ८.९ (ब)]. लैंगिक प्रजननात नर आणि मादी युग्मक एकत्रित होऊन युग्मज तयार करतात.

बुझो जाणून घ्यायचा आहे की परागकणातील नर युग्मक बीजांडात असलेल्या मादी युग्मकापर्यंत कसे पोहोचते.

आकृती ८.९ प्रजननाचे भाग

परागण

साधारणपणे, परागकणांवर कठीण संरक्षक आवरण असते जे त्यांना कोरडे पडण्यापासून रोखते. परागकण हलके असल्याने, ते वाऱ्याने किंवा

आकृती ८.१० फुलात परागण

बुझो जाणून घ्यायचा आहे की फुले साधारणपणे इतकी रंगीत आणि सुगंधी का असतात? कीटकांना आकर्षित करण्यासाठी का?

पाण्याने वाहून नेले जाऊ शकतात. कीटक फुलांना भेट देतात आणि त्यांच्या शरीरावर पराग घेऊन जातात. काही पराग त्याच प्रकारच्या फुलाच्या कळंबावर पडतात. परागकोशापासून फुलाच्या कळंबावर परागकणांचे स्थानांतरण करण्याला परागण म्हणतात. जर पराग त्याच फुलाच्या कळंबावर किंवा त्याच वनस्पतीच्या दुसऱ्या फुलाच्या कळंबावर पडले तर त्याला स्व-परागण म्हणतात. जेव्हा एखाद्या फुलाचा पराग त्याच प्रकारच्या वेगळ्या वनस्पतीच्या फुलाच्या कळंबावर पडतो, तेव्हा त्याला पर-परागण म्हणतात [आकृती ८.१० (अ) आणि $(b)]$.

आकृती ८.११ निषेचन (युग्मज निर्मिती)

निषेचन

युग्मकांच्या एकत्रीकरणानंतर जी पेशी तयार होते तिला युग्मज म्हणतात. नर आणि मादी युग्मकांचे एकत्रीकरण (युग्मज तयार करण्यासाठी) होण्याच्या प्रक्रियेला निषेचन म्हणतात (आकृती ८.११). युग्मज भ्रूणात विकसित होते.

(अ)

(ब)

आकृती ८.१२ (अ) सफरचंदाचा आडवा छेद, (ब) बदाम

८.३ फळे आणि बीज निर्मिती

निषेचनानंतर, अंडाशय फळात वाढतो आणि फुलाचे इतर भाग गळून पडतात. फळ हे पिकलेले अंडाशय असते. बीजांडांपासून बिया विकसित होतात. बीजामध्ये संरक्षक बीजकोषात बंदिस्त भ्रूण असते.

काही फळे मऊ आणि रसाळ असतात जसे की आंबा आणि संत्रे. काही फळे कठीण असतात जसे की बदाम आणि अक्रोड [आकृती ८.१२ (अ) आणि (ब)].

८.४ बीज प्रसारण

निसर्गात समान प्रकारच्या वनस्पती वेगवेगळ्या ठिकाणी वाढतात. हे घडते कारण बिया वेगवेगळ्या ठिकाणी पसरतात. कधीकधी जंगलात किंवा शेतात किंवा उद्यानात फिरल्यानंतर, तुम्हाला तुमच्या कपड्यांना चिकटलेली बिया किंवा फळे सापडली असतील.

ही बिया तुमच्या कपड्यांना कशी चिकटली आहेत हे पाहण्याचा प्रयत्न केलात का?

जर एखाद्या वनस्पतीची सर्व बिया एकाच ठिकाणी पडली आणि तिथेच वाढल्या तर काय होईल असे तुम्हाला वाटते? सूर्यप्रकाश, पाणी, खनिजे आणि जागेसाठी तीव्र स्पर्धा होईल. परिणामी बिया निरोगी वनस्पतींमध्ये वाढू शकणार नाहीत. बीज प्रसारणामुळे वनस्पतींना फायदा होतो. हे वनस्पती आणि त्याच्या स्वतःच्या रोपांमध्ये सूर्यप्रकाश, पाणी आणि खनिजांसाठी होणारी स्पर्धा रोखते. हे वनस्पतींना विस्तृत वितरणासाठी नवीन आवासात प्रवेश करण्यास सक्षम करते.

वनस्पतींची बिया आणि फळे वाऱ्याने, पाण्याने आणि प्राण्यांद्वारे वाहून नेली जातात. ड्रमस्टिक आणि मॅपलची पंख असलेली बिया [आकृती ८.१३ (अ) आणि (ब)], गवताची हलकी बिया किंवा अक (मदार) ची केसाळ बिया आणि सूर्यफुलाची केसाळ फळे [आकृती ८.१४ (अ), (ब)], वाऱ्याने दूरच्या ठिकाणी उडून जातात. काही बिया पाण्याद्वारे पसरतात. या फळांना किंवा बियांना सहसा नारळाप्रमाणे स्पंजी किंवा तंतुमय बाह्य आवरणाच्या स्वरूपात तरंगण्याची क्षमता विकसित होते. काही बिया प्राण्यांद्वारे पसरतात, विशेषतः काटेरी बिया ज्यावर हुक असतात जे प्राण्यांच्या शरीराला चिकटतात आणि दूरच्या ठिकाणी नेल्या जातात. झॅन्थियम (आकृती ८.१५) आणि उरेना याची उदाहरणे आहेत.

काही बिया जेव्हा फळे अचानक झटक्याने फुटतात तेव्हा पसरतात. बिया मूळ वनस्पतीपासून दूर पसरतात. हे एरंड आणि गुलमेंदी यांच्या बाबतीत घडते.

आकृती ८.१३ (अ) ड्रमस्टिक आणि (ब) मॅपलची बिया

आकृती ८.१४ (अ) सूर्यफुलाचे केसाळ फळ आणि (ब) मॅपल (ब) मदार (अक) ची केसाळ बिया (अ)

आकृती ८.१५ झॅन्थियम

महत्त्वाचे शब्द

$ \begin{array}{lll} \text { अलैंगिक प्रजनन } & \text { हायफा } & \text { लैंगिक प्रजनन } \\ \text { कलिका विभाजन } & \text { बीजांड } & \text { बीजाणू } \\ \text { भ्रूण } & \text { परागकण } & \text { बीजाणुधानी } \\ \text { निषेचन } & \text { परागनलिका } & \text { वानस्पतिक प्रसारण } \\ \text { खंडीभवन } & \text { परागण } & \text { युग्मज } \\ \text { युग्मक } & \text { बीज प्रसारण } & \end{array} $

तुम्ही काय शिकलात

• सर्व जीव स्वतःच्या प्रकारचे गुणाकार किंवा प्रजनन करतात.

• वनस्पतींमध्ये प्रजननाचे दोन प्रकार आहेत, अलैंगिक आणि लैंगिक.

• अलैंगिक प्रजननाची अनेक पद्धती आहेत जसे की खंडीभवन, कलिका विभाजन, बीजाणू निर्मिती आणि वानस्पतिक प्रसारण.

• लैंगिक प्रजननामध्ये नर आणि मादी युग्मकांचे एकत्रीकरण समाविष्ट असते.

• वानस्पतिक प्रसारणात नवीन वनस्पती पाने, खोडे आणि मुळे यासारख्या विविध वानस्पतिक भागांपासून तयार होतात.

• फूल हा वनस्पतीचा प्रजनन भाग आहे.

• एक फूल एकलिंगी असू शकते ज्यामध्ये एकतर नर किंवा मादी प्रजनन भाग असतात.

• उभयलिंगी फुलामध्ये नर आणि मादी दोन्ही प्रजनन भाग असतात.

• नर युग्मक परागकणांमध्ये आढळतात आणि मादी युग्मक बीजांडामध्ये आढळतात.

• एका फुलाच्या परागकोशापासून त्याच फुलाच्या किंवा दुसऱ्या फुलाच्या कळंबावर परागकणांचे स्थानांतरण करण्याच्या प्रक्रियेला परागण म्हणतात.

• परागणाचे दोन प्रकार आहेत, स्व-परागण आणि पर-परागण. स्व-परागणात, परागकण परागकोशापासून त्याच फुलाच्या कळंबावर स्थानांतरित केले जातात. पर-परागणात, परागकण एका फुलाच्या परागकोशापासून त्याच प्रकारच्या दुसऱ्या फुलाच्या कळंबावर स्थानांतरित केले जातात.

• परागण वाऱ्याच्या, पाण्याच्या आणि कीटकांच्या मदतीने वनस्पतींमध्ये होते.

• नर आणि मादी युग्मकांच्या एकत्रीकरणाला निषेचन म्हणतात.

• निषेचित अंडाला युग्मज म्हणतात. युग्मज भ्रूणात विकसित होते.

• फळ हे परिपक्व अंडाशय असते तर बीजांड बीजात विकसित होते, ज्यामध्ये विकसनशील भ्रूण असते.

• बीज प्रसारण वाऱ्याने, पाण्याने आणि प्राण्यांद्वारे मदत केली जाते.

• बीज प्रसारण वनस्पतींना (i) गर्दी टाळण्यास, (ii) सूर्यप्रकाश, पाणी आणि खनिजांसाठी स्पर्धा टाळण्यास आणि (iii) नवीन आवासात प्रवेश करण्यास मदत करते.

अभ्यास

१. रिकाम्या जागा भरा:

(अ) पालकाच्या वानस्पतिक भागापासून नवीन व्यक्ती निर्माण होण्याला ____________ म्हणतात.

(ब) फुलामध्ये एकतर नर किंवा मादी प्रजनन भाग असू शकतात. अशा फुलाला ____________ म्हणतात.

(क) परागकोशापासून त्याच फुलाच्या किंवा त्याच प्रकारच्या दुसऱ्या फुलाच्या कळंबावर परागकणांचे स्थानांतरण करणे याला ____________ म्हणतात.

(ड) नर आणि मादी युग्मकांच्या एकत्रीकरणाला ____________ म्हणतात.

(इ) बीज प्रसारण ____________ ____________ आणि ____________ या मार्गांनी होते.

२. अलैंगिक प्रजननाच्या विविध पद्धतींचे वर्णन करा. उदाहरणे द्या.

३. लैंगिक प्रजनन म्हणजे काय ते स्पष्ट करा.

४. अलैंगिक आणि लैंगिक प्रजनन यातील मुख्य फरक सांगा.

५. फुलाच्या प्रजनन भागांचे रेखाचित्र काढा.

६. स्व-परागण आणि पर-परागण यातील फरक स्पष्ट करा.

७. फुलांमध्ये निषेचनाची प्रक्रिया कशी होते?

८. बिया पसरतात त्या विविध मार्गांचे वर्णन करा.

९. स्तंभ I मधील आयटम स्तंभ II मधील आयटमशी जुळवा: