ਅਸੀਂ ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਹੇਲੀ ਅਤੇ ਬੂਝੋ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਤਿਬੂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਸਨ। ਕਲਾਸ ਦੇ ਹੋਰ ਬੱਚੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੇ ਭਰਤਪੁਰ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀਰੰਗਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ, ਲੋਕਚਾਓ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈੰਕਚੂਰੀ, ਗ੍ਰੇਟ ਨਿਕੋਬਾਰ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਅਤੇ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।

ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ, ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈੰਕਚੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ?

5.1 ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ

ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿਸਮ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਅੱਜ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਰਤਣਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕੁਝ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

• ਖੇਤੀ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ।
• ਘਰ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਬਣਾਉਣਾ।
• ਫਰਨੀਚਰ ਬਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣਾ।

ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੋਕਾ ਹਨ।

ਕਿਰਿਆ 5.1

ਆਪਣੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਜੋੜੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਨਿਰਮਿਤ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰੋ।

2.2 ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ

ਪਹੇਲੀ ਅਤੇ ਬੂਝੋ ਨੇ ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਸੀ ਕਿ ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਡਿਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ

ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ?

ਘੱਟ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸੋਕੇ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਧ ਜਾਣਗੀਆਂ।

ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਘੱਟ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਘੱਟ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਧਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪਰਾਵਰਤਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਪਾਣੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਡਿਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਕੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਘੱਟ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਟਾਅ ਵਧੇਗਾ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਨਾਲ ਹੇਠਲੀਆਂ, ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨੀ ਪਰਤਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹਿਊਮਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਘੱਟ ਉਪਜਾਊ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਮਰੁਥਲੀਕਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਾਣੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਤਹ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਰਕਤ (ਇਨਫਿਲਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦਰ) ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੜ੍ਹ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੋਰ ਗੁਣ ਜਿਵੇਂ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਬਣਤਰ ਆਦਿ ਵੀ ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕਾਰਨ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਸੀਂ ਸੱਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜੰਗਲਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਏਗਾ?

ਕਿਰਿਆ 5.2

ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਵੇਂ? ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਰੋ।

5.3 ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਣ

ਵਣਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ, ਪਹੇਲੀ ਅਤੇ ਬੂਝੋ ਚਿੰਤਤ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਜਾਂ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਪਹੇਲੀ, ਬੂਝੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦਾ ਦੌਰਾ ਆਯੋਜਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰ ਉਪਰਲੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਚੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਛਮੀ ਘਾਟਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਧਵਜੀ, ਇੱਕ ਜੰਗਲ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਧਵਜੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨਿੱਜੀ ਯਤਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਰਕਾਰ

ਸਾਡੇ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈੰਕਚੂਰੀਆਂ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵਾਂ ਨਾਮਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣਾ, ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ, ਚਰਾਉਣਾ, ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੱਟਣਾ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੋਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਮਨਾ ਹੈ। ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈੰਕਚੂਰੀ: ਉਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ: ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੇਂ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ: ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ।

ਏਜੰਸੀਆਂ ਵੀ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਲਈ ਨਿਯਮ, ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈੰਕਚੂਰੀਆਂ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ, ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਆਦਿ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਹਨ।

ਕਿਰਿਆ 5.3

ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ, ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈੰਕਚੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਤਾ ਕਰੋ। ਟੇਬਲ 5.1 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਦਰਸਾਓ।

5.4 ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ

ਬੱਚੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਮਾਧਵਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਧਵਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੀ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਸਤਪੁੜਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਬੋਰੀ ਅਤੇ ਪਚਮੜ੍ਹੀ ( 2 ( 2.10) ਨਾਮਕ ਦੋ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਸੈੰਕਚੂਰੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਟੇਬਲ 5.1 : ਸੁਰੱਖਿਅਣ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰ

ਚਿੱਤਰ 5.1 : ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ

ਕਿਰਿਆ 5.4

ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕਾਰਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਬਾਇਓਡਾਇਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਪਣੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖੋ।

5.5 ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਬੱਚੇ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਰੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉੱਚੇ ਸਾਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਅਚਾਨਕ, ਪਹੇਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਰਗੋਸ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਫੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਾਧਵਜੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪੌਦੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਲ, ਸਾਗਵਾਨ, ਅੰਬ, ਜਾਮੁਨ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਫਰਨ, ਅਰਜੁਨ, ਆਦਿ ਬੂਟੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚਿੰਕਾਰਾ, ਨੀਲਗਾਏ, ਭੌਂਕਣ ਵਾਲਾ ਹਿਰਨ, ਚੀਤਲ, ਤੇਂਦੂਆ, ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤਾ, ਭੇੜੀਆ, ਆਦਿ ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ (ਚਿੱਤਰ 5.2) ਦੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ।

ਕਿਰਿਆ 5.5

ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਓ।

5.6 ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ

ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਮੂਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਡੂੰਘੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਲਹਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗਿਲਹਰੀ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੁੱਫੜਦਾਰ ਪੂਛ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਨ। ਮਾਧਵਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਲਹਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਹੈ।

ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਗ੍ਹਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਪੌਦਾ ਕਿਸੇ ਜ਼ੋਨ, ਰਾਜ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮਾਧਵਜੀ ਸਾਲ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਅੰਬ (ਚਿੱਤਰ 5.3 (ਏ)] ਨੂੰ ਦੋ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ

ਚਿੱਤਰ 5.3 (ਏ) : ਜੰਗਲੀ ਅੰਬ

ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ?

ਪਚਮੜ੍ਹੀ ਬਾਇਓਸਫੀਅਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਬੂਟੇ। ਬਾਇਸਨ, ਭਾਰਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਲਹਰੀ [ਚਿੱਤਰ 5.3 (ਬੀ)] ਅਤੇ ਉਡਣ ਵਾਲੀ ਗਿਲਹਰੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਹਿਮਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 5.3 (ਬੀ) : ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਲਹਰੀ

ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤਰ-ਪ੍ਰਜਨਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਜਾਊ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਿਰਿਆ 5.6

ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਥਾਨ