ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਿੱਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਗਿੱਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਮਾੜੇ ਸੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਲਾਸ VI ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਪਰਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਟੈਸਟਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਖਾਸ ਪਦਾਰਥ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਟੈਸਟਰ ਸਾਡੀ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਸੀ?

ਅਸੀਂ ਪਾਇਆ ਕਿ ਤਾਂਬਾ ਅਤੇ ਅਲਮੀਨੀਅਮ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦਕਿ ਰਬੜ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਵਰਗੇ ਪਦਾਰਥ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅੱਜ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਟੈਸਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਠੋਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਕੀ? ਕੀ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਆਓ ਪਤਾ ਕਰੀਏ।

ਪਹੇਲੀ ਅਤੇ ਬੂਝੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਨਜ਼, ਜਨਰੇਟਰ ਜਾਂ ਇਨਵਰਟਰ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇੱਥੇ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਸਾਰੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਜਲੀ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ।

11.1 ਕੀ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ?

ਇਹ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਿ ਕੋਈ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਟੈਸਟਰ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ (ਚਿੱਤਰ 11.1)।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੈੱਲ ਦੀ ਥਾਂ ਬੈਟਰੀ ਲਗਾਓ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਟੈਸਟਰ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।

ਗਤੀਵਿਧੀ 11.1

ਟੈਸਟਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਜੋੜੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਟੈਸਟਰ ਦਾ ਸਰਕਟ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲਬ ਜਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਬਲਬ ਨਹੀਂ ਜਗਦਾ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਟੈਸਟਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਢਿੱਲੇ ਹਨ? ਜਾਂ, ਬਲਬ ਫਿਊਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ? ਜਾਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਸੈੱਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ? ਜਾਂਚ ਕਰੋ ਕਿ ਸਾਰੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਕੱਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਹਨ, ਤਾਂ ਬਲਬ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਬਲਬ ਨਾਲ ਬਦਲੋ। ਹੁਣ ਜਾਂਚ ਕਰੋ ਕਿ ਟੈਸਟਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਸੈੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲੋ।

ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਟੈਸਟਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਓ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਲਈ ਕਰੀਏ।

(ਸਾਵਧਾਨੀ: ਆਪਣੇ ਟੈਸਟਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਸਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਕਿੰਟਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਨਾ ਜੋੜੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬੈਟਰੀ ਦੇ ਸੈੱਲ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।)

ਗਤੀਵਿਧੀ 11.2

ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਰਬੜ ਦੇ ਡਿਸਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਬੋਤਲਾਂ ਦੇ ਢੱਕਣ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰੋ। ਇੱਕ ਢੱਕਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚਮਚਾ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ ਜਾਂ ਸਿਰਕਾ ਪਾਓ। ਆਪਣਾ ਟੈਸਟਰ ਇਸ ਢੱਕਣ ਉੱਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਓ ਅਤੇ ਟੈਸਟਰ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰ 11.2 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਰਸ ਜਾਂ ਸਿਰਕੇ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦਿਓ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਸਿਰੇ $1 \mathrm{~cm}$ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋਣ ਪਰ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹਣ। ਕੀ ਟੈਸਟਰ ਦਾ ਬਲਬ ਜਗਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਨਿੰਬੂ ਦਾ ਰਸ ਜਾਂ ਸਿਰਕਾ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਰਸ ਜਾਂ ਸਿਰਕੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰੋਗੇ- ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਸੁਚਾਲਕ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਸੁਚਾਲਕ?

ਚਿੱਤਰ 11.2 : ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਰਸ ਜਾਂ ਸਿਰਕੇ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਦੀ ਪਰਖ

ਜਦੋਂ ਟੈਸਟਰ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਟੈਸਟਰ ਦਾ ਸਰਕਟ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਾ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲਬ ਜਗਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਟੈਸਟਰ ਦਾ ਸਰਕਟ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਬਲਬ ਨਹੀਂ ਜਗਦਾ।

ਕੁਝ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਬਲਬ ਨਹੀਂ ਜਗ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਗਤੀਵਿਧੀ 11.2 ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਬਲਬ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਲਬ ਕਿਉਂ ਜਗਦਾ ਹੈ? ਧਾਰਾ ਦੇ ਤਾਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਬਲਬ ਦਾ ਫਿਲਾਮੈਂਟ ਉੱਚੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੱਕ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਧਾਰਾ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਲਾਮੈਂਟ ਪਰਿਯਾਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਗਦਾ। ਅਤੇ ਸਰਕਟ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਖੈਰ, ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸਨੂੰ ਧਾਤ ਵਾਂਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੰਚਾਲਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਟੈਸਟਰ ਦਾ ਸਰਕਟ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀ ਧਾਰਾ ਬਲਬ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੈਸਟਰ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਧਾਰਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕੇ?

ਅਸੀਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਟੈਸਟਰ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਇੱਕ ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨੇੜੇ ਰੱਖੀ ਕੰਪਾਸ ਸੂਈ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਭਾਵੇਂ ਧਾਰਾ ਛੋਟੀ ਹੋਵੇ, ਚੁੰਬਕੀ ਸੂਈ ਦੇ ਵਿਚਲਨ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਚੁੰਬਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਟੈਸਟਰ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਆਓ ਗਤੀਵਿਧੀ 11.3 ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਕਰੀਏ।

ਤੁਸੀਂ ਚਿੱਤਰ 11.2 ਦੇ ਟੈਸਟਰ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਲਬ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ LED (ਚਿੱਤਰ 11.3) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। LED ਤਾਂ ਵੀ ਜਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ LED ਨਾਲ ਦੋ ਤਾਰਾਂ (ਲੀਡ ਕਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ) ਜੁੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਲੀਡ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਸਰਕਟ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਸਮੇਂ, ਲੰਬੀ ਲੀਡ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੈਟਰੀ ਦੇ ਧਨਾਤਮਕ ਟਰਮੀਨਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਲੀਡ ਨੂੰ ਬੈਟਰੀ ਦੇ ਰਿਣਾਤਮਕ ਟਰਮੀਨਲ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 11.3 : LEDs

ਗਤੀਵਿਧੀ 11.3

ਇੱਕ ਡਿਸਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਮੈਚਬਾਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਟਰੇ ਲਓ। ਟਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਾਰ ਲਪੇਟੋ। ਇਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕੰਪਾਸ ਸੂਈ ਰੱਖੋ। ਹੁਣ ਤਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਬੈਟਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟਰਮੀਨਲ ਨਾਲ ਜੋੜੋ। ਦੂਜਾ ਸਿਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਤਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੁਕੜਾ ਲਓ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬੈਟਰੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਟਰਮੀਨਲ ਨਾਲ ਜੋੜੋ (ਚਿੱਤਰ 11.4)।

ਚਿੱਤਰ 11.4 : ਇੱਕ ਹੋਰ ਟੈਸਟਰ

ਦੋਵਾਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਜੋੜੋ। ਕੰਪਾਸ ਸੂਈ ਨੂੰ ਵਿਚਲਨ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਾਰ ਦੇ ਦੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਤੁਹਾਡਾ ਟੈਸਟਰ ਤਿਆਰ ਹੈ।

ਹੁਣ ਇਸ ਟੈਸਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਗਤੀਵਿਧੀ 11.2 ਦੁਹਰਾਓ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਟੈਸਟਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਪਾਸ ਸੂਈ ਵਿੱਚ ਵਿਚਲਨ ਦੇਖਦੇ ਹੋ?

ਟੈਸਟਰ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢੋ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਓ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਕਾਓ। ਹੋਰ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਲਕੇ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਸਬਜ਼ੀ ਦਾ ਤੇਲ, ਦੁੱਧ, ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੁਹਰਾਓ। (ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਹਰੇਕ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟੈਸਟਰ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ ਸੁਕਾਓ)। ਹਰੇਕ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰੋ ਕਿ ਚੁੰਬਕੀ ਸੂਈ ਵਿਚਲਨ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਣੀ 11.1 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕਰੋ।

ਸਾਰਣੀ 11.1 : ਚੰਗੇ/ਮਾੜੇ ਸੰਚਾਲਕ ਤਰਲ

ਸਾਰਣੀ 11.1 ਤੋਂ, ਅਸੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੁਝ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸੁਚਾਲਕ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾੜੇ ਸੁਚਾਲਕ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਟੈਸਟਰ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਵਾ ਦਾ ਗੈਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹੇਲੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਵਾ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਮਾੜਾ ਸੁਚਾਲਕ ਹੈ। ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹਵਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ ਸੁਚਾਲਕ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੂਝੋ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਮਾੜੇ ਸੁਚਾਲਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਕੁਝ ਖਾਸ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਖਾਸ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਦਾਰਥ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚਾਲਕ ਅਤੇ ਕੁਚਾਲਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਸੁਚਾਲਕ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਸੁਚਾਲਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਨਲਕੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਆਓ ਹੁਣ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰੀਏ।

ਗਤੀਵਿਧੀ 11.4

ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਰਬੜ ਦੇ ਬੋਤਲ ਦੇ ਢੱਕਣ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦੋ ਚਮਚੇ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਲਓ। (ਤੁਸੀਂ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਲੈਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟੋਰ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਨਰਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ)। ਇਹ ਪਰਖਣ ਲਈ ਟੈਸਟਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ ਕਿ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਹੁਣ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੁੱਟਕੀ ਆਮ ਨਮਕ ਘੋਲੋ। ਦੁਬਾਰਾ ਪਰਖ ਕਰੋ। ਇਸ ਵਾਰ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੇ ਹੋ?

ਜਦੋਂ ਨਮਕ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਨਮਕ ਦਾ ਘੋਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁਚਾਲਕ ਹੈ।

ਜੋ ਪਾਣੀ ਅਸੀਂ ਨਲਕੇ, ਹੈਂਡ ਪੰਪਾਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਤਲਾਅ ਵਰਗੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਮਕ ਘੁਲੇ ਹੋਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖਣਿਜ ਲੂਣ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਾਣੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਸੁਚਾਲਕ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਲੂਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾੜਾ ਸੁਚਾਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਖਣਿਜ ਲੂਣਾਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਲੂਣ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਸੁਚਾਲਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਗਿੱਲੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਗਿੱਲੀ ਫਰਸ਼ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਅਸੀਂ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਨਮਕ, ਜਦੋਂ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਸੁਚਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਿਹੜੇ ਪਦਾਰਥ ਹਨ ਜੋ, ਜਦੋਂ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸੰਚਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਆਓ ਪਤਾ ਕਰੀਏ।

ਸਾਵਧਾਨੀ: ਅਗਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ/ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਐਸਿਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਗਤੀਵਿਧੀ 11.5

ਤਿੰਨ ਸਾਫ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਂ ਰਬੜ ਦੇ ਬੋਤਲਾਂ ਦੇ ਢੱਕਣ ਲਓ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦੋ ਚਮਚੇ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਪਾਓ। ਇੱਕ ਢੱਕਣ ਵਿੱਚ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਰਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਜਾਂ ਤਨੂਕ੍ਰਿਤ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਲੋਰਿਕ ਐਸਿਡ ਮਿਲਾਓ। ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਢੱਕਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਕਾਸਟਿਕ ਸੋਡਾ ਜਾਂ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਆਇਓਡਾਈਡ ਵਰਗੇ ਬੇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬੂੰਦਾਂ ਮਿਲਾਓ। ਤੀਜੇ ਢੱਕਣ ਵਿੱਚ ਡਿਸਟਿਲਡ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਖੰਡ ਮਿਲਾਓ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਘੋਲੋ। ਪਰਖ ਕਰੋ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਘੋਲ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋ?

ਬਹੁਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਸਿਡ, ਬੇਸ ਅਤੇ ਲੂਣਾਂ ਦੇ ਘੋਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਕਿਸੇ ਸੰਚਾਲਕ ਘੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਇਹ ਘੋਲ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ?

11.2 ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਕਲਾਸ VII ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਬਿਜਲਈ ਧਾਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿੱਖੇ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਜਦੋਂ ਧਾਰਾ ਕਿਸੇ ਸੰਚਾਲਕ ਘੋਲ ਵਿੱਚੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਆਓ ਪਤਾ ਕਰੀਏ।

ਗਤੀਵਿਧੀ 11.6

ਦੋ ਡਿਸਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਸੈੱਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਰਬਨ ਰਾਡਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੱਢੋ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸੈਂਡ ਪੇਪ