গাঁওত, শিল্পকালীন আৰু গাড়ি চলাই দেওবলৈ বিভিন্ন ধৰণৰ জ্বালানি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আপুনি আপোনাৰ গাঁওত ব্যৱহৃত কিছু জ্বালানিৰ নাম জানিব পাৰে নেকি? বাণিজ্য আৰু শিল্পত ব্যৱহৃত কিছু জ্বালানিৰ নাম দিওঁ। গাড়ি চলাই দেওবলৈ কোনখন জ্বালানি ব্যৱহাৰ কৰা হয়? আপোনাৰ তালিকাত গাভীৰ দুধ, কাঠ, কাঁচু, কাঁচুৰ চাহ, পেট্ৰল, ডিজেল, সংকোচিত প্ৰাকৃতিক গ্যাস (CNG) ইত্যাদি থাকিব।

আপুনি মঞ্চ জ্বালাই দেখা গাছিল। মঞ্চৰ জ্বালানী আৰু কাঁচু জ্বালানীৰ মাজত কি পৰিবৰ্তন আছে? হতো আপুনি সঠিকভাৱে ধৰিব পাৰিছে: মঞ্চ জ্বালিবলৈ জ্বালা দিয়ে আৰু কাঁচু জ্বালিবলৈ জ্বালা নাই। এদেশীয়ে আপুনি জ্বালা নকৰা অন্য অনেক পদাৰ্থ চাব পাৰিব। আমি জ্বালাইৰ কেমিয়াল প্ৰক্ৰিয়া আৰু এই প্ৰক্ৰিয়াত উৎপন্ন জ্বালাৰ ধৰণসমূহ অধ্যয়ন কৰিম।

4.1 দাহ কি?

ক্লাছ সিভ তৰফৰ পৰা মেগনিচিয়াম তণ্ডৰ জ্বালানী কৰা কার্যক্রম মনত আহিব। আমি জানিছো যে মেগনিচিয়াম জ্বালিবলৈ মেগনিচিয়াম অক্সাইড সংগ্ৰহ কৰে আৰু তেনেতে তাপ আৰু আলো উৎপন্ন কৰে (চিত্‍ 4.1)।

আমি কাঁচুৰ এটা টুকৰাৰ সৈতে একে ধৰণৰ কার্যক্রম কৰিব পাৰো। এটা জুতোৰ জুতোৰ দি টুকৰা ধৰে আৰু মঞ্চৰ জ্বালা বা বান্সেন জ্বালানীত নিৰ্দেশিত কৰে। আপুনি কি দেখিব?

আমি দেখিব পাৰো যে কাঁচু বাতাসত জ্বালিব। আমি জানি যে কাঁচু পদার্থটোও বাতাসত জ্বালিবলৈ তাপ আৰু আলো উৎপন্ন কৰি কাঠামো কৰে।

চিত্‍ 4.1 : মেগনিচিয়ামৰ জ্বালানী

এক পদার্থ যিয়ে তাপ দিয়ে বাতাসৰ সৈতে প্ৰতিক্ৰিয়া কৰিলে তাৰ কেমিয়াল প্ৰক্ৰিয়া দাহ বুলি কোনে। দাহ হৈব পদার্থটো হৈব দাহযোগ্য। তাৰ নামও জ্বালানী বুলি কোনে। জ্বালানী হ’ব পাৰে বড়, তীব্ৰ বা গাছী। কেতিয়াবোৰ দাহৰ সময়ত জ্বালা বা জ্বালাৰ পৰা আলো দিয়া হ’য়।

উপৰ্যুক্ত প্ৰতিক্ৰিয়াত মেগনিচিয়াম আৰু কাঁচু দাহযোগ্য পদার্থ।

আমাকে কথা দিয়া হৈছিল যে খাবানী আমাৰ শাৰীৰ বাবে জ্বালানী।

সেয়া সত্য। আমাৰ শাৰীত খাবানী বাতাসৰ সৈতে প্ৰতিক্ৰিয়া কৰি তাপ উৎপন্ন কৰে। আমি ক্লাছ সিভ তৰফৰ পৰা জানিছো।

কার্যক্রম 4.1

কাঠামো, মঞ্চ, কেৰোসিন অৱ, কাগজ, আয়ৰ্ন নেইলছ, পাথৰৰ টুকৰা, গ্লাছ ইত্যাদিৰ বাবে কিছু পদার্থ সংগ্ৰহ কৰক।

আপোনাৰ শিক্ষকৰ নিৰীক্ষণত এই পদার্থসমূহ একেবাৰে জ্বালাই চাওক। যদি দাহ হয় তেন্তে পদার্থটো দাহযোগ্য হ’বলৈ চিহ্নিত কৰক, নহলে নদাহযোগ্য হ’বলৈ চিহ্নিত কৰক (কেইবা 4.1)।

কেইবা 4.1 : দাহযোগ্য আৰু নদাহযোগ্য পদার্থ

পদার্থ	দাহযোগ্য	নদাহযোগ্য
কাঠ
কাগজ
আয়ৰ্ন নেইলছ
কেৰোসিন অৱ
পাথৰৰ টুকৰা
কাঠামো
কাঁচু
মঞ্চ
গ্লাছ

আপুনি আন কিছু দাহযোগ্য পদার্থৰ নাম দিব পাৰে নেকি? আপুনি এই পদার্থসমূহ কেইবা 4.1ত যোগ কৰিব পাৰে।

দাহ হোৱাৰ কিছু শৰ্তসমূহ অধ্যয়ন কৰিম।

কার্যক্রম 4.2

(সতৰ্কতা: জ্বালিবলৈ মঞ্চ ব্যৱহাৰ কৰোতে সতৰ্ক থাকক)।

এটা টেবিলত এটা জ্বালিত মঞ্চ ঠিক কৰক। মঞ্চৰ উপৰত এটা গ্লাছ চিমনে বন্ধ কৰক আৰু কিছু কাঠৰ ব্লকছ ব্যৱহাৰ কৰি এইটো চিমনেত বসাওক যাতে বাতাস চিমনেত আহিব পাৰে

চিমনে [চিত্‍ 4.2(এ)]। জ্বালা কি হয় তাৰ বিষয়ে দৃশ্যমান কৰক। এতিয়া ব্লকছ আঁতৰাই দি চিমনে টেবিলত বসাওক [চিত্‍ 4.2(ব)]। আবার জ্বালাৰ বিষয়ে দৃশ্যমান কৰক। অন্তত চিমনেৰ উপৰত এটা গ্লাছ প্ৰতিষ্ঠিত কৰক [চিত্‍ 4.2(সি)]। জ্বালা আবার দৃশ্যমান কৰক। তিনিটা কেইচত কি হয়? জ্বালা কি ফিকৰ আহে? জ্বালা কি ধোঁৱা দিয়ে? জ্বালা কি অস্পৰ্শীয়ভাৱে জ্বালিয়া থাকে? আপুনি জ্বালাইৰ প্ৰক্ৰিয়াত বাতাসৰ ভূমিকাৰ বিষয়ে কিবা অনুমান কৰিব পাৰে নেকি?

আমি দেখিব পাৰো যে দাহৰ বাবে বাতাস আৱশ্যকীয়। মঞ্চ কেইচ (এ)ত জ্বালিয়া থাকে যদি বাতাস চিমনেত নিচত আহে। কেইচ (ব)ত, যদি বাতাস চিমনেত নিচত আহে নাহে, জ্বালা ফিকে আৰু ধোঁৱা উৎপন্ন কৰে। কেইচ (সি)ত, জ্বালা অন্তত নাহৰে কাৰণ বাতাস উপলব্ধ নাই।

আমি পঢ়িছো যে সূৰ্য্য নিজা তাপ আৰু আলো উৎপন্ন কৰে। সূৰ্য্যটো কিবা ধৰণৰ দাহ নেকি?

সূৰ্য্যত তাপ আৰু আলো প্ৰাণোদ্ধাৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৈতে উৎপন্ন হয়। আপুনি উচ্চ শ্রেণীত এই প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে জানিব পাৰিব।

কার্যক্রম 4.3

এটা জ্বালিবলৈ কাঠৰ টুকৰা বা কাঁচু টুকৰা বস্তু বসাওক এটা আয়ৰ্ন প্লেট বা টাওৱাৰ উপৰত। এই টুকৰাৰ উপৰত এটা গ্লাছ জাৰ বা টাম্ব্লা, বা স্বচ্ছ প্লাছ্টিক জাৰ বন্ধ কৰক। কি হয় তাৰ বিষয়ে দৃশ্যমান কৰক। কাঁচু কি কিছু সময়ৰ পিছত জ্বালাই থাকে নেকি? আপুনি কেনেকৈ জ্বালাই থাকে তাৰ কাৰণ চিন্তা কৰিব পাৰে নেকি?

আপুনি শুনিছ হালকা যে জনপ্ৰতিষ্ঠানৰ কাপড় জ্বালিলে তলত জনপ্ৰতিষ্ঠান জ্বালাই থাকে তলত জনপ্ৰতিষ্ঠান জ্বালাই থাকে (চিত্‍ 4.3)। আপুনি কি অনুমান কৰিব পাৰে?

চিত্‍ 4.3 : জনপ্ৰতিষ্ঠানৰ কাপড় জ্বালিলে জনপ্ৰতিষ্ঠান জ্বালাই থাকে

এতিয়া আপুনি আপোনাৰ কিছু অভিজ্ঞতা মনত আহিব।

এটা মঞ্চ স্বয়ংক্রিয়ভাৱে জ্বালিব পাৰে নেকি? মঞ্চ কেনেকৈ জ্বালিব?

আপুনি কাগজৰ টুকৰা জ্বালাই দেখা গাছিছ হালকা। এটা জ্বালিবলৈ মঞ্চ দি এই কাগজৰ কাছত চাব পাৰে নেকি?

আপুনি এটা কাঠৰ টুকৰা জ্বালাই দেখিব পাৰে নেকি যদি এটা জ্বালিবলৈ মঞ্চ দি এই কাঠৰ কাছত চাওক?

আপুনি কাঠ বা কাঁচুত জ্বালাই আৰম্ভ কৰিবলৈ কাগজ বা কেৰোসিন অৱ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে কিয়নৰ বাবে? আপুনি কৃষি জ্বালানী দেখা গাছিছ হালকা?

চিত্‍ 4.4 : কৃষি জ্বালানী

এই অভিজ্ঞতাসমূহে আপুনি জানিব পাৰে যে বিভিন্ন পদার্থ বিভিন্ন তাপমাত্রাত জ্বালিব।

এক পদার্থ জ্বালিবলৈৰ বাবে সৰ্বনিম্ন তাপমাত্রা হৈব তাৰ জ্বালানী তাপমাত্রা।

এতিয়া আপুনি জানিব পাৰে কেনেকৈ মঞ্চ ঠাণ্ডা আৰু তাপমাত্রাত জ্বালাই থাকে নেকি? মঞ্চ মঞ্চৰ পাশৰ পাশত মুড়ি দিলে কেনেকৈ জ্বালাই থাকে?

মঞ্চৰ ইতিহাস খুব পুৰণী। পঞ্চাশ বহুৱণীয়াৰ আগত পিনোকাঠৰ ছোলোছ কাঠৰ ছোলোছ সুফালৰ সৈতে জোড়া কৰা মঞ্চ পুৰণি ইজিপ্তত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সম্পূৰ্ণৰূপে সুৰক্ষিত মঞ্চ কেৱল দুবছৰৰ ভিতৰত বিকাশ হৈছিল।

এটা মঞ্চৰ হেডত এটা সুফালৰ ত্রিসুফাল, পটাচ্লৰ ক্লৰাইড আৰু সুফালৰ সুফাল একত্রিত কৰি কিছু গ্লু আৰু স্টাৰ্চ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই মুড়ি দিলে সুফালৰ সুফাল ফ্ৰিকচাৰৰ তাপত জ্বালাই থাকে। এয়াই মঞ্চৰ জ্বালানী আৰম্ভ কৰে। তথাপি সুফালৰ সুফাল মৎস্য পৰীক্ষাকাৰীসকলৰ বাবে আৰু ব্যৱহাৰকাৰীসকলৰ বাবে খুব বেহেতুক।

আজিক্ষণ মঞ্চৰ হেডত কেৱল এটা সুফালৰ ত্রিসুফাল আৰু পটাচ্লৰ ক্লৰাইড থাকে। মুড়ি দিবলৈৰ পৰা পৰা পৰ্দা গ্লাছৰ ধুলো আৰু কিছু সুফাল (যাৰ পৰা সুফাল অনেক কম বেহেতুক)। যদি মঞ্চ মুড়ি দিয়া হয় তেন্তে কিছু সুফাল সুফালৰ পৰা সুফাল হৈ পৰে। এয়া পটাচ্লৰ ক্লৰাইডৰ সৈতে তাপ উৎপন্ন কৰে যাৰ ফলত এটা সুফালৰ ত্রিসুফাল জ্বালাই থাকে আৰু জ্বালানী আৰম্ভ হয়।

আমি দেখিব পাৰো যে এক দাহযোগ্য পদার্থ জ্বালাই থাকে নেকি যত তার তাপমাত্রা তাৰ জ্বালানী তাপমাত্রাৰ তোলকৰ নাহে। আপুনি কিয়নৰ বাবে জানিছ যে এটা পৰ্তি জ্বালাই থাকে যদি এটা পৰ্তি জ্বালাই থাকে? কেৰোসিন অৱ আৰু কাঠ ঠাণ্ডা আৰু তাপমাত্রাত জ্বালাই থাকে নেকি। তথাপি, যদি কেৰোসিন অৱ কিছুদিন তাপ দিয়া হয় তেন্তে তাৰ জ্বালানী তাপমাত্রা আৰম্ভ হয়। তথাপি যদি কাঠ কিছুদিন তাপ দিয়া হয় তেন্তে তাৰ জ্বালানী তাপমাত্রা আৰম্ভ হয় নাহে। এয়াৰ অৰ্থ কি কেৰোসিন অৱৰ জ্বালানী তাপমাত্রা কাঠৰ জ্বালানী তাপমাত্রাৰ তোলক নেকি? এয়াৰ অৰ্থ কি আমি কেৰোসিন অৱ সংৰক্ষণ কৰোতে বিশেষ সতৰ্কতা ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে নেকি? কার্যক্রম 4.4 দেখিব পাৰে যে এক পদার্থ জ্বালাই থাকিবলৈ তার জ্বালানী তাপমাত্রাত পৌঁছিব লাগে।

কার্যক্রম 4.4

(সতৰ্কতা: জ্বালিবলৈ মঞ্চ ব্যৱহাৰ কৰোতে সতৰ্ক থাকক)।

কাগজৰ এটা পেন ফোল্ড কৰি এটা পেন বানাওক। এটা পেনত পানী বসাওক $50 \mathrm{~mL}$। দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দুটা পেন দ