ਅਸੀਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਟੋਮੋਬਾਈਲਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਲਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਬਾਲਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਬਾਲਣਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸੋ। ਆਟੋਮੋਬਾਈਲਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਬਾਲਣ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਤੁਹਾਡੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਗੋਹਾ, ਲੱਕੜੀ, ਕੋਲਾ, ਚਾਰਕੋਲ, ਪੈਟਰੋਲ, ਡੀਜ਼ਲ, ਕੰਪਰੈੱਸਡ ਨੈਚੁਰਲ ਗੈਸ (CNG) ਵਰਗੇ ਬਾਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਗੇ।

ਤੁਸੀਂ ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੇ ਜਲਣ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਹੋ। ਮੋਮਬੱਤੀ ਦੇ ਜਲਣ ਅਤੇ ਕੋਲੇ ਵਰਗੇ ਬਾਲਣ ਦੇ ਜਲਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅੰਤਰ ਹੈ? ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਸੀਂ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਸਕੇ: ਮੋਮਬੱਤੀ ਲਾਟ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੈ ਜਦਕਿ ਕੋਲਾ ਨਹੀਂ ਜਲਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਲਾਟ ਦੇ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਪਾਓਗੇ। ਆਓ ਅਸੀਂ ਜਲਣ ਦੀ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਟਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰੀਏ।

4.1 ਦਹਿਣ ਕੀ ਹੈ?

ਕਲਾਸ VII ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਰਿਬਨ ਦੇ ਜਲਣ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਜਲ ਕੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਆਕਸਾਈਡ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 4.1)।

ਅਸੀਂ ਚਾਰਕੋਲ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਗਤੀਵਿਧੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਟੁਕੜੇ ਨੂੰ ਚਿਮਟੀ ਨਾਲ ਫੜੋ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਮੋਮਬੱਤੀ ਜਾਂ ਬੰਨਸਨ ਬਰਨਰ ਦੀ ਲਾਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਕੇ ਆਓ। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹੋ?

ਅਸੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਚਾਰਕੋਲ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਲਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਲਾ ਵੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜਲ ਕੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਚਿੱਤਰ 4.1 : ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਦਾ ਜਲਣ

ਇੱਕ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਗਰਮੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦਹਿਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਦਾਰਥ ਦਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਬਾਲਣ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਲਣ ਠੋਸ, ਤਰਲ ਜਾਂ ਗੈਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਦਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਲਾਟ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚਮਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

ਉੱਪਰ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਚਾਰਕੋਲ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਹਨ।

ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭੋਜਨ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਬਾਲਣ ਹੈ।

ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ। ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਆਕਸੀਜਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਲਾਸ VII ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ।

ਗਤੀਵਿਧੀ 4.1

ਕੁਝ ਸਮੱਗਰੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੁਲਾ, ਮਾਚਿਸਾਂ, ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ, ਕਾਗਜ਼, ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਿੱਲੇ, ਪੱਥਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ, ਕੱਚ ਆਦਿ ਇਕੱਠੇ ਕਰੋ।

ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਜਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਦਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਗੈਰ-ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰੋ (ਟੇਬਲ 4.1)।

ਟੇਬਲ 4.1 : ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ

ਸਮੱਗਰੀ	ਜਲਣਸ਼ੀਲ	ਗੈਰ-ਜਲਣਸ਼ੀਲ
ਲੱਕੜੀ
ਕਾਗਜ਼
ਲੋਹੇ ਦੇ ਕਿੱਲੇ
ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ
ਪੱਥਰ ਦਾ ਟੁਕੜਾ
ਪੁਲਾ
ਚਾਰਕੋਲ
ਮਾਚਿਸਾਂ
ਕੱਚ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜੋ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਹਨ? ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਟੇਬਲ 4.1 ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਆਓ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੀਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੇਠ ਦਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਗਤੀਵਿਧੀ 4.2

(ਸਾਵਧਾਨੀ: ਜਲਦੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਨੂੰ ਹੈਂਡਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ)

ਇੱਕ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਜਲਦੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਲਗਾਓ। ਮੋਮਬੱਤੀ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕੱਚ ਦੀ ਚਿਮਨੀ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕੁਝ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਲਾਕਾਂ ‘ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾਓ ਕਿ ਹਵਾ ਚਿਮਨੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕੇ

ਚਿਮਨੀ [ਚਿੱਤਰ 4.2(ਏ)]। ਦੇਖੋ ਕਿ ਲਾਟ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਬਲਾਕਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਓ ਅਤੇ ਚਿਮਨੀ ਨੂੰ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਟਿਕਾਓ [ਚਿੱਤਰ 4.2(ਬੀ)]। ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਟ ਨੂੰ ਦੇਖੋ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਚਿਮਨੀ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕੱਚ ਦੀ ਪਲੇਟ ਰੱਖੋ [ਚਿੱਤਰ 4.2(ਸੀ)]। ਦੁਬਾਰਾ ਲਾਟ ਨੂੰ ਦੇਖੋ। ਤਿੰਨਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਲਾਟ ਝਪਕ ਕੇ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਝਪਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧੂੰਆਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਜਲਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ?

ਅਸੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦਹਿਣ ਲਈ, ਹਵਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੋਮਬੱਤੀ ਕੇਸ (ਏ) ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਚਿਮਨੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੇਸ (ਬੀ) ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਚਿਮਨੀ ਵਿੱਚ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਲਾਟ ਝਪਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧੂੰਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕੇਸ (ਸੀ) ਵਿੱਚ, ਲਾਟ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖੁਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦਹਿਣ ਹੈ?

ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਾਰੇ ਉੱਚੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੋਗੇ।

ਗਤੀਵਿਧੀ 4.3

ਇੱਕ ਲੋਹੇ ਦੀ ਪਲੇਟ ਜਾਂ ਤਵੇ ‘ਤੇ ਜਲਦੀ ਲੱਕੜੀ ਜਾਂ ਚਾਰਕੋਲ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਰੱਖੋ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕੱਚ ਦੇ ਜਾਰ ਜਾਂ ਗਲਾਸ, ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਜਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿਓ। ਦੇਖੋ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਚਾਰਕੋਲ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਲਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਜਲਣਾ ਕਿਉਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?

ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਅੱਗ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਕੰਬਲ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 4.3)। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿਉਂ?

ਚਿੱਤਰ 4.3 : ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੰਬਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਨੇ ਅੱਗ ਫੜ ਲਈ

ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ।

ਕੀ ਮਾਚਿਸ ਖੁਦ ਆਪ ਜਲਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਜਲਦੀ ਹੈ?

ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਜਲਾਉਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਕੀ ਇਹ ਜਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਜਲਦੀ ਮਾਚਿਸ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਇੱਕ ਜਲਦੀ ਮਾਚਿਸ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆ ਕੇ ਜਲਾ ਸਕਦੇ ਹੋ?

ਲੱਕੜੀ ਜਾਂ ਕੋਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਉਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲੀ ਅੱਗਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ?

ਚਿੱਤਰ 4.4 : ਜੰਗਲੀ ਅੱਗ

ਕੀ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਅੱਗ ਫੜਦੇ ਹਨ?

ਉਹ ਨਿਮਨਤਮ ਤਾਪਮਾਨ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ ਅੱਗ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਤਾਪਮਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਮਾਚਿਸ ਖੁਦ ਆਪ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਜਲਦੀ? ਮਾਚਿਸ ਦੀ ਡੱਬੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਰਗੜਨ ‘ਤੇ ਮਾਚਿਸ ਜਲਣੀ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ?

ਮਾਚਿਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿਸਰ ਵਿੱਚ ਗੰਧਕ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋਈਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀੜ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤੀਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਚਿਸ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਐਂਟੀਮਨੀ ਟ੍ਰਾਈਸਲਫਾਈਡ, ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਕਲੋਰੇਟ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਫਾਸਫੋਰਸ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕੁਝ ਗਲੂ ਅਤੇ ਸਟਾਰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਢੁਕਵੀਂ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਬਣੀ ਮਾਚਿਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ‘ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਖੁਰਦਰੀ ਸਤਹ ‘ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਗੜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਚਿੱਟਾ ਫਾਸਫੋਰਸ ਜਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਚਿਸ ਦਾ ਦਹਿਣ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚਿੱਟਾ ਫਾਸਫੋਰਸ ਮਾਚਿਸਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਖਤਰਨਾਕ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਇਹ ਦਿਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਚਿਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਐਂਟੀਮਨੀ ਟ੍ਰਾਈਸਲਫਾਈਡ ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਕਲੋਰੇਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਗੜਨ ਵਾਲੀ ਸਤਹ ‘ਤੇ ਪਾਊਡਰ ਕੱਚ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਲਾਲ ਫਾਸਫੋਰਸ (ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਾਚਿਸ ਨੂੰ ਰਗੜਨ ਵਾਲੀ ਸਤਹ ‘ਤੇ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਲਾਲ ਫਾਸਫੋਰਸ ਚਿੱਟੇ ਫਾਸਫੋਰਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਮਾਚਿਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਵਿੱਚ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਕਲੋਰੇਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਐਂਟੀਮਨੀ ਟ੍ਰਾਈਸਲਫਾਈਡ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਹਿਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਗਰਮੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਅ ਤਦ ਤੱਕ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਫੜ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਜਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਸਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਤਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਫੜਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਲਣ ਵਾਲਾ ਪੈਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਲਦੇ ਸਟੋਵ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਤੇਲ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਕਮਰੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਖੁਦ ਆਪ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਫੜਦੇ। ਪਰ, ਜੇਕਰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਗ ਫੜ ਲਵੇਗਾ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਫੜੇਗੀ। ਕੀ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦਾ ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਤਾਪਮਾਨ ਲੱਕੜੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੈ? ਕੀ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਤਾਪਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਗਤੀਵਿਧੀ 4.4

(ਸਾਵਧਾਨੀ: ਜਲਦੀ ਮੋਮਬੱਤੀ ਨੂੰ ਹੈਂਡਲ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ)

ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ੀਟ ਨੂੰ ਮੋੜ ਕੇ ਦੋ ਪੇਪਰ ਕੱਪ ਬਣਾਓ। ਇੱਕ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ $50 \mathrm{~mL}$ ਪਾਣੀ ਪਾਓ। ਦੋਵੇਂ ਕੱਪਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਮੋਮਬੱਤੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਕਰੋ (ਚਿੱਤਰ 4.5)। ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹੋ?

ਚਿੱਤਰ 4.5 : ਪੇਪਰ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਕਰਨਾ

ਖਾਲੀ ਪੇਪਰ ਕੱਪ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਪੇਪਰ ਕੱਪ ਨਾਲ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਸ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕੱਪ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਪੇਪਰ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ?

ਪੇਪਰ ਕੱਪ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਗਰਮੀ ਚਾਲਨ ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਲਈ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਤਾਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਲਦਾ।

ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਤਾਪਮਾਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਫੜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿਜਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤਿਜਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਪੈਟਰੋਲ, ਅਲਕੋਹਲ, ਤਰਲ ਪੈਟਰੋਲੀਅਮ ਗੈਸ (LPG) ਆਦਿ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਤਿਜਲਣਸ਼ੀਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ?

ਚਿੱਤਰ 4.6: ਫਾਇਰਮੈਨ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਪਾਣੀ ਸੁੱਟ ਕੇ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਂਦੇ ਹਨ

4.2 ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ?

ਤੁਸੀਂ ਘਰਾਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਦੇਖੀ ਜਾਂ ਸੁਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਹਾਦਸਾ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਨੋਟਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਵਰਣਨ ਲਿਖੋ। ਆਪਣੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ।

ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫਾਇਰ ਸਰਵਿਸ ਦਾ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ ਪਤਾ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਜਾਂ ਆਸ-ਪਾਸ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਫਾਇਰ ਸਰਵਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫਾਇਰ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਟੈਲੀਫੋਨ ਨੰਬਰ ਪਤਾ ਹੋਣ।

ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰ/ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਫਾਇਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ?

ਜਦੋਂ ਫਾਇਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਅੱਗ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਚਿੱਤਰ 4.6)। ਪਾਣੀ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਅੱਗ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਭਾਫਾਂ ਵੀ ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅੱਗ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿੰਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲੋੜਾਂ ਹਨ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹਨਾਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹੋ?

ਇਹ ਹਨ: ਬਾਲਣ, ਹਵਾ (ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਈ) ਅਤੇ ਗਰਮੀ (ਬਾਲਣ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਪ੍ਰਜਵਲਨ ਤਾਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ)। ਅੱਗ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਾਇਰ ਐਕਸਟਿੰਗੁਇਸ਼ਰ ਦਾ ਕੰਮ ਹਵਾ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬਾਲਣ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟਾਉਣਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ। ਧਿਆਨ ਦਿਓ ਕਿ ਬਾਲਣ

ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਫਾਇਰ ਐਕਸਟਿੰਗੁਇਸ਼ਰ ਪਾਣੀ ਹੈ। ਪਰ ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅੱਗ ‘ਤੇ ਹੋਣ। ਜ